فناوری بومی ایران در خدمت احیای گاو سیستانی: از آزمایشگاه تا مزرعه
به گزارش تاشکن، در راستای نگهداری و احیای نژاد بومی و اصیل گاو سیستانی، با بهرهگیری از فناوریهای نوین و همکاری متخصصان ایرانی، نسل جدیدی از این گاوها از طریق تکنیکهای پیشرفته آیویاف (لقاح آزمایشگاهی) تشکیل شده است. این اقدام نه تنها فرصتی تازه برای حفظ نژادهای در حال انقراض فراهم میآورد، بلکه میتواند به حل چالشهای زیستمحیطی و اقتصادی در دامپروری ایران یاری رساند.
گاو سیستانی نژادی مقاوم و باستانی
گاو سیستانی یکی از نژادهای بومی و مقاوم ایران است که در منطقه سیستان و بلوچستان زندگی میکند. این نژاد با قدمت بیش از پنج هزار سال، به دلیل ویژگیهای منحصر بهفرد خود در برابر شرایط سخت اقلیمی و محیطی، بهویژه در مقابله با کمآبی، طوفانهای شن و تغییرات جوی، مقاوم است. گاوهای سیستانی از منابع مهم تأمین گوشت و شیر در این منطقه شناخته میشوند و به دلیل این ویژگیها، از نژادهای مقاوم و باارزش جهان بهشمار میروند.
ویژگیهای ظاهری
گاو سیستانی جثهای متوسط، شاخهای قوی، بدنی کشیده و کپلهای برجسته دارد. یکی از ویژگیهای بارز، کوزه بزرگ است که بهعنوان ذخیره انرژی عمل میکند. رنگ غالب این گاوها سیاه است، هرچند رنگهای ابلق، خاکستری و خرمایی نیز دیده میشود. بسیاری از گاوهای سیستانی فاقد شاخ یا دارای شاخهای کوتاه هستند که این ویژگیها، مقاومت بالا در برابر شرایط سخت را نشان میدهد.
اهمیت حفاظت از ذخایر ژنتیکی
گاو سیستانی بهعنوان یک نژاد بومی ایرانی، اهمیت بسیاری در حفظ ذخایر ژنتیکی دارد. ویژگیهای فیزیکی و ژنتیکی این نژاد باعث شده در برابر شرایط سخت منطقه سیستان مقاوم بماند و در تولید گوشت و شیر در این شرایط بهخوبی عمل کند. حفاظت از این نژاد برای مقابله با چالشهای اقلیمی و محیطی از اهمیت ویژهای برخوردار است و میتواند در برنامههای اصلاح نژادی و پژوهشهای علمی به کار رود.

شروع بهرهگیری از فناوری آیویاف برای حفظ نژاد سیستانی
فناوری آیویاف (لقاح آزمایشگاهی) بهعنوان یکی از راهکارهای پیشرفته در تکثیر و تولید نسلهای جدید از حیوانات، در این پروژه مورد استفاده قرار گرفته است. در این روش، تخمکها از گاوهای ماده سیستانی جمعآوری شده و در آزمایشگاه با اسپرمهای برتر لقاح میشوند. جنینهای حاصل به مرحله بلاستوسیست میرسند و سپس به مادران مستأجر با ژنتیک متفاوت منتقل میگردند. این فرآیند بهطور موثری امکان تولید نسلهای جدید از گاوهای سیستانی را فراهم میآورد که نه تنها به حفظ این نژاد در معرض خطر یاری میکند، بلکه میتواند به بهبود ویژگیهای ژنتیکی در برابر چالشهای محیطی کمک نماید.
فناوری آیویاف و اوپو راهکارهای نوین در دامپروری
فناوری آیویاف بهعنوان یک روش پیشرفته کمک باروری، امکان لقاح تخمک و اسپرم خارج از بدن را فراهم میآورد. ابتدا تخمک از گاوهای ماده جمعآوری شده و سپس با استفاده از اسپرمهای برتر لقاح مییابد. پس از گذشت چند روز، جنینهای تولیدشده به مرحله بلاستوسیست میرسند و میتوانند به مادران مستأجر منتقل شوند. یکی از راهکارهای مهم در این فرآیند، اوپو است که به دامپزشکان امکان میدهد تخمکها را از گاوهای سالم یا نابارور جمعآوری کنند و سپس فرآیند لقاح را در آزمایشگاه انجام دهند.
این فناوری امکان برداشت تخمک از گاوهای تله بالغ و غیربالغ، گاوهای باردار و حتی گاوهای نابارور را فراهم میآورد که در نتیجه تسهیل تولید جنینهای با کیفیت و مقاوم میشود. این روش برای گاوهای سیستانی که به دلیل شرایط اقلیمی خاص منطقه در خطر انقراض قرار دارند، بسیار موثر است.

تشکیل بلاستوسیست
پس از لقاح، یک ساختار تکسلولی به نام زیگوت شکل میگیرد. زیگوت تحت یک سری تقسیمات سلولی قرار میگیرد که در نهایت منجر به تشکیل یک توده سلولی توخالی به نام بلاستوسیست میشود.
روش انتقال جنین چیست؟
انتقال جنین یا انتقال رویان یکی از مراحل فرآیند برداشتن یک یا چند رویان از دستگاه تناسلی حیوان مادهدهنده و انتقال آنها به یک یا چند حیوان ماده پذیرنده است. رویانها میتوانند در آزمایشگاه و از طریق روشهایی همانند لقاح درون آزمایشگاهی یا کلون کردن سلولهای سوماتیک به وجود آیند.

شرکت فکا پیشرو در فناوری تولید جنین
شرکت فکا که در سال ۱۳۵۷ فعالیت خود را در عرصه کشاورزی و دامپروری آغاز کرده، بهعنوان یک شرکت دانشبنیان شناخته میشود. این شرکت در عرصه دامپروری دارای سه واحد پرورش دام بوده و به تولید محصولات متنوع در این حوزه میپردازد. از ویژگیهای این مجموعه میتوان به آزمایشگاه تولید جنین و انجام مداوم عملیات انتقال جنین، آزمایشگاه اختصاصی تغذیه و شیر، کارخانه خوراک دام با ظرفیت ۱۵ تن در ساعت و بهرهگیری از واکسنهای جدید همانند (BVD) علیه بیماریهای عفونی اشاره کرد. این شرکت دارای گواهینامه مدیریت تضمین کیفیت (ISO ۹۰۰۱ ۲۰۰۸) است و در شهرک علمی-تحقیقاتی بهعنوان شرکت دانشبنیان مستقر شده است.
این شرکت نخستین صادرکننده تله آبستن و شیر خام در کشور بوده و جنین انواع نژادهای دامی از جمله جرسی، آنگوس، سیمنتال، مونت بیلیارد و دیگر نژادها را تولید میکند. ظرفیتهای این شرکت شامل تولید سالانه ۸۰ هزار تن شیر، تولید گوسالههای حاصل از برداشت تخمک و انتقال جنین سالانه ۳۰۰ رأس، فروش سالانه ۲،۰۰۰ قطعه جنین منجمد، فروش ۸۰۰ رأس تله آبستن، عرضه سالانه ۲۰۰ رأس گوساله نر ممتاز و تولید فراوان جنینهای منجمد با ارزش ژنتیکی بالا است.
نیما صادقی، بنیانگذار آزمایشگاه آیویاف این شرکت، اظهار داشت که از سال ۱۴۰۰ تا به حال ۳۰۰ جنین با شناسایی ۲۰ گاو سیستانی تولید شده است و از هر گاو میتوان ۱۵ تخمک گرفت و به ۸ گاو دیگر جنین منتقل کرد. این شرکت پیش از این به روش انتقال جنین جمعیت ۴۰۰ راسی گاو جرسی را به ۱۰۰۰ رأس افزایش داده و تا به حال چهار نژاد دامی را به روش انتقال جنین به وجود آورده است. این دامداری نیز با دارا بودن ۱۴ هزار رأس گاو، برای ۳۵۰ نفر اشتغالزایی کرده است. آزمایشگاه تکنولوژی تولید جنین این شرکت نیز نقش مهمی در تولید جنین و عملیات آیویاف ایفا کرده و به بهبود کیفیت ژنتیکی گاوها و افزایش بهرهوری یاری میرساند.

آزمایشگاه تکنولوژی تولید جنین
از سال ۱۳۹۱ تا کنون در این آزمایشگاه از گاوهای پرتولید و برتر گله تخمکگیری شده و با بهرهگیری از این تخمکها در محیط آزمایشگاه، لقاح خارج رحمی آیویاف انجام میشود، سپس جنینهای تشکیل شده در مرحله بلاستوسیست به گاوهای ماده با ارزش ژنتیکی کمتر منتقل و یا به منظور نگهداری طولانیمدت فریز میشوند. از مزایای بهرهگیری از این روش میتوان به کوتاه شدن فاصله بین نسلها، تسریع در روند اصلاح نژاد، کنترل بیماریهای قابل انتقال از مادر به جنین، بهبود نرخ گیرایی در فصول گرم و کاهش قابل مشاهده مصرف اسپرم به ازای هر آبستن اشاره کرد.
گفتگو با مهرنوش فرهادی، کارشناس شرکت دانشبنیان
مهرنوش فرهادی، یکی از کارشناسان این شرکت دانشبنیان، در گفتگویی با خبرنگار علمی و فناوری تاشکن، به توضیح فعالیتهای این شرکت در عرصه حفظ و نجات گاوهای سیستانی و راهکارهای نوین تولید جنین به روش آزمایشگاهی آیویاف پرداخت. وی در ابتدای سخنان خود گفت شرکت ما نزدیک به ۴۰ سال است که فعالیت خود را آغاز کرده و در سال ۱۳۹۱ با ایده نوآورانه تولید جنین نژادهای سیستانی به روش آیویاف بهعنوان یک شرکت دانشبنیان شناخته شد.
فرهادی افزود نژاد سیستانی بهعنوان یک نژاد بومی و ملی ایران با قدمت بیش از ۵ هزار سال، کاملا با شرایط آب و هوایی خاص سیستان و بلوچستان سازگار شده است. اما متاسفانه این نژاد در حال انقراض است. حفظ این نژاد علاوه بر داشتن ارزش اقتصادی، یک ثروت ملی و فرهنگی نیز دارد. ما در تلاشیم تا از انقراض این گونه جلوگیری کرده و به نوعی آن را نجات دهیم.

روال تولید جنین به روش آیویاف
وی به توضیح روال تولید جنین به روش آیویاف پرداخت و گفت در ابتدا گاوهای سیستانی را در آزمایشگاههای اختصاصی نگهداری میکنیم. از گاوهای ماده سیستانی تخمک استخراج میشود و با استفاده از بهترین اسپرمهای موجود، عمل لقاح به طور آزمایشگاهی انجام میشود. طی یک پروسه ۷ روزه، جنین تشکیل میشود. این جنینها به روش دایرکت کاملا قابل انتقال هستند.
فرهادی ادامه داد این جنینها به شکل جنین بلاستوسیست در آزمایشگاههای ما نگهداری خواهند شد و در زمانهای مشخص بارور میشوند. همچنین این جنینها قابلیت فریز شدن را دارند و میتوانند بهعنوان یک بانک جنین ذخیره شوند. به این ترتیب میتوانیم در طول سالها از آنها بهرهگیری کنیم. علاوه بر این، پس از تشکیل جنین و سپری کردن دوره ۷ روزه، جنین برای انتقال به بدن گاو حامل آماده است که پس از گذراندن دوره آبستنی، جنین به دنیا میآید.
آیا گاو حامل حتما باید نژاد سیستانی باشد؟
در پاسخ به سوال خبرنگار مبنی بر اینکه آیا گاو حامل حتما باید نژاد سیستانی باشد، فرهادی گفت خیر، نیازی نیست که گاو حامل حتما نژاد سیستانی باشد. گاو حامل میتواند از هر نوع گاو ماده باشد که توانایی حامل بودن جنین را دارد و دوره آبستنی را طی کند.

دستاوردهای علمی و جایگاه ایران در این صنعت
وی همچنین به دستاوردهای علمی شرکت و وضعیت این روش در کشورهای خارجی اشاره کرد و گفت ما بهعنوان یک شرکت دانشبنیان که ثبت اختراع انجام دادهایم، این روش را به طور دایرکت ترانسفریشن (انتقال مستقیم) انجام میدهیم. در کشورهای خارجی همانند استرالیا و آمریکا این صنعت پیشرفته است، اما در ایران تا این لحظه جای کار زیادی دارد و این محصول و روش باید معرفی شود.
فرهادی در رابطه با مزیتهای این شرکت گفت یکی از مزیتهای ما این است که تنها یک آزمایشگاه نیستیم. بلکه یک شرکت دامداری با ۱۴ هزار رأس گاو هستیم. ما از یک کارشناس ژنتیک بهرهگیری میکنیم تا گاوها را از نظر ژنتیکی بازدید کند و گاوهای مناسب را برای تولید جنین انتخاب کند. سپس این گاوها به محیط آزمایشگاه منتقل شده و دامپزشکان کارهای مربوط به استحصال تخمک، باروری و انتقال جنین را انجام میدهند.
وی همچنین گفت این جنینها پس از تشکیل، در تانکهای حاوی ازت فریز میشوند و میتوانند برای چندین سال ذخیره شوند.
افزایش میزان تولید جنین
فرهادی در پایان گفت در حالی که یک گاو ماده در طول سال تنها میتواند یک بار آبستنی و به دنیا آوردن یک گوساله را داشته باشد، با بهرهگیری از روش آیویاف، ما توانستهایم از هر گاو به طور متوسط ۴۰ تا ۵۰ جنین در طول سال تولید کنیم.











