خبرگزاری مهر – گروه سلامت: در سال‌های تازه، با گسترش روزافزون فناوری و دسترسی آزاد کودکان و نوجوانان به فضای مجازی، ناظر تغییرات دلواپس‌کننده‌ای در سبک زندگی، الگوهای رفتاری و گرایش‌های آنان هستیم. یکی از این تغییرات، افزایش دیدنی مصرف سیگارهای الکترونیک و محصولات دخانی نوظهور در بین نسل جوان است؛ اتفاق‌ای که با تبلیغات فریبنده، نبوده است نظارت کافی و عادی‌سازی در فضای مجازی، به شدت در حال گسترش است.

این قضیه تنها یک دغدغه بهداشتی نیست؛ بلکه زنگ خطری است برای سلامت روانی، جسمی و فرهنگی جامعه است؛ از سویی دیگر، کمرنگ شدن نقش محصولات فرهنگی نظیر کتاب، هنر و فعالیت‌های سازنده، عرصه را برای گرایش زیاد تر جوانان به مصرف دخانیات فراهم کرده است.

در این راستا با شریف ترکمن‌نژاد؛ مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران‌ به گفتگو پرداختیم.

آقای دکتر به گفتن سوال اول معارفه کوتاهی از جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران داشته باشید.

جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران دارای سابقه‌ای حدوداً ۴۰ ساله است و در حوزه پیشگیری از مصرف دخانیات، سیاست‌گذاری، آموزش عمومی و اجرای برنامه‌های ملی مقابله با دخانیات فعالیت می‌کند. در واقع، این جمعیت یکی از نهادهای اثرگذار در افت مصرف دخانیات در سرزمین به حساب می اید.

در خصوص حالت مصرف دخانیات به‌اختصاصی در بین جوانان، چه آمار و اطلاعاتی در اختیار دارید؟

آمارهای رسمی که در اختیار داریم، از طریق پیمایش ملی «استپس» جمع‌آوری شده که در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۴۰۰ انجام شده است. مطابق داده‌های پیمایش سال ۱۴۰۰، در رده سنی ۱۳ تا ۱۵ سال، نزدیک به ۱۲ درصد از پسران و ۷ درصد از دختران مصرف‌کننده دخانیات می باشند؛ میانگین این رقم نزدیک به ۹.۵ درصد است. در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال، مقدار مصرف به ۱۶.۲ درصد می‌رسد و در رده سنی ۲۵ تا ۳۴ سال به اوج خود یعنی ۲۱.۲ درصد می‌رسد.

به‌طور کلی، میانگین مصرف دخانیات در سرزمین مقداری پایین‌تر از ۱۵ درصد است؛ به‌صورت تفکیکی نزدیک به ۲۵ درصد در آقایان و ۵ درصد در بانوان. مسئله دلواپس‌کننده، افت سن اغاز مصرف دخانیات و افزایش مصرف در نوجوانان، خصوصاً دختران نوجوان است.

اشاره کردید که مصرف قلیان و سیگار الکترونیکی در حال افزایش است. در این خصوص توضیح بیشتری بفرمائید.

متأسفانه در سال‌های تازه ناظر افزایش دیدنی گرایش جوانان و حتی بانوان به مصرف قلیان و سیگارهای الکترونیکی هستیم. این روال به‌رغم همه آموزش‌ها و خبر‌رسانی‌های انجام‌شده، هم چنان سیر صعودی دارد که برای ما زیاد دلواپس‌کننده است.

آیا پویش‌ها یا برنامه‌هایی برای مقابله با این حالت اجرا کرده‌اید؟

بله، جمعیت مبارزه با دخانیات ایران در حوزه‌های آموزش، پژوهش و خدمات ترک دخانیات فعالیت دارد. یکی از با اهمیت ترین برنامه‌های ما «مطرح پاد» (پیشگیری از استعمال دخانیات) است که از سال ۱۳۹۵ به‌صورت آزمایشی در شهرستان ورامین اغاز شد و در سال ۱۴۰۰ در رباط کریم ادامه یافت. از سال قبل نیز با همکاری وزارت آموزش‌وپرورش، این مطرح تحت گفتن «چهل پاد» در ۳۲ منطقه آموزشی در سراسر سرزمین (۳۱ استان و دو منطقه در تهران) و هشت شهرستان دیگر در حال اجراست.

درمورد مطرح «نفس پاک» هم برایمان بگویید.

مطرح «نفس پاک» با مقصد آموزش به کودکان ۶ تا ۱۲ سال طراحی شده است. این آموزش‌ها شامل پخش انیمیشن، نمایش تئاتر، آشنایی با ابزارهای مربوط به مصرف دخانیات و آموزش‌های تعاملی است. والدین هم طبق معمولً در این فرایند شراکت دارند. فضای خاصی برای این آموزش‌ها در دفتر مرکزی جمعیت تشکیل شده و اکنون در منطقه ۱۲ تهران، ورامین، رباط کریم و به‌زودی در دیگر مناطق مشمول مطرح «چهل پاد» در حال گسترش است.

چشم‌انداز و برنامه آینده جمعیت چیست؟

تمرکز ما بر گسترش آموزش‌های پیشگیرانه در سنین پایین و افزایش پوشش برنامه‌های حاضر در سطح سرزمین است. امیدواریم با همکاری نهادهای آموزشی و خانواده‌ها، بتوانیم در مسیر افت مصرف دخانیات به‌اختصاصی در نوجوانان و جوانان قدم‌های مؤثر تری برداریم.

حالت مصرف دخانیات در بین گروه‌های سنی گوناگون سرزمین چطور است؟

مطابق پیمایش ملی «استپس» که در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۴۰۰ انجام شده، در گروه سنی ۱۳ تا ۱۵ سال، نزدیک به ۱۲ درصد از پسران و ۷ درصد از دختران دخانیات مصرف می‌کنند؛ یعنی میانگین نزدیک به ۹.۵ درصد. در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال این رقم به ۱۶.۲ درصد می‌رسد و در ۲۵ تا ۳۴ سالگی به اوج خود یعنی ۲۱.۲ درصد می‌رسد. به‌طور میانگین، مصرف دخانیات در ایران مقداری پایین‌تر از ۱۵ درصد است؛ نزدیک به ۲۵ درصد در آقایان و ۵ درصد در خانم‌ها. نوشته دلواپس‌کننده، افزایش مصرف قلیان و سیگار الکترونیک در نوجوانان و بانوان است، این چنین افت سن اغاز مصرف به زیر ۱۵ سال.

مطرح‌هایی که برای مقابله با این حالت اجرا کردید را معارفه بفرمائید.

یکی از با اهمیت ترین مطرح‌های ما، «مطرح پاد» یا پیشگیری از استعمال دخانیات است که از سال ۱۳۹۵ به‌صورت آزمایشی در شهرستان ورامین اغاز شد و در سال ۱۴۰۰ در رباط کریم نیز اجرا شد. بعد از تفاهم با وزارت آموزش‌وپرورش، این مطرح اکنون با گفتن «چهل پاد» در ۳۲ منطقه آموزش‌وپرورش در سطح سرزمین در حال اجراست. در این مطرح، دبیران درس «تفکر و سبک زندگی» به‌گفتن مربیان پیشگیری آموزش می‌بینند و بعد از آن، آموزش به دانش‌آموزان در سه مقطع ابتدایی، متوسطه اول و متوسطه دوم اراعه می‌شود.

دانش‌آموزانی که علاقه‌مند باشند، به‌صورت داوطلبانه به‌گفتن «پادیار» یا سفیران مبارزه با دخانیات، آموزش‌های تکمیلی دریافت می‌کنند. آن‌ها در فعالیت‌های فرهنگی همانند طراحی پوستر، نقاشی، تشکیل محتوا، اجرای کمپین‌های مدرسه‌ای و برگزاری نمایشگاه‌ها شراکت فعال دارند. به‌گفتن نمونه، در هفته جاری، همایشی در شهرستان ورامین برگزار می‌شود که در آن بیشتر از ۲۰۰۰ تاثییر هنری و نقاشی از دانش‌آموزان به نمایش درمی‌آید.

درمورد پویش «خانه بدون دخانیات» هم برایمان توضیح دهید.

این پویش در سال جاری با مقصد افت روبه رو کودکان با دخانیات در محیط خانواده اجرا شده است. در این مطرح، خانواده‌هایی که در خانه‌شان ابزار مصرف دخانیات همانند قلیان یا زیرسیگاری نگه نمی‌دارند، در منزل سیگار یا قلیان مصرف نمی‌کنند، فرزندان را برای خرید دخانیات نمی‌فرستند و تابلوی «خانه بدون دخانیات» را نصب می‌کنند، به‌گفتن الگو معارفه خواهد شد.

این تابلو شامل مطلب سپاس از میهمانان بابت عدم مصرف دخانیات در منزل است و خانواده‌ها می‌توانند با نصب آن و ارسال عکس، در قرعه‌کشی جمعیت شرکت کنند و هدایایی دریافت کنند.

این عمل های تا چه حد اثرگذار بوده‌اند؟ آیا ناظر افت آمار مصرف دخانیات بوده‌اید؟

آنچه ما انجام می‌دهیم، در ادبیات جهانی «افزایش سواد سلامت» نام دارد؛ یعنی ارتقا توانمندی افراد در دریافت اطلاعات، تصمیم‌گیری درست و عمل مؤثر برای نگه داری سلامت خود. نتایج اولیه اجرای آزمایشی پاد در ورامین و رباط کریم زیاد مثبت می بود، اما افت دیدنی مصرف دخانیات نیازمند فراتر رفتن از آموزش در مدارس است.

اشاره کردید که قانون جامع کنترل دخانیات در سرزمین وجود دارد، اما تعداد بسیاری از مفاد آن اجرا نمی‌شود؛ چرا؟

بله، یکی از با اهمیت ترین بندهای این قانون، ممنوعیت فروش نخی سیگار است که به وضوح در تعداد بسیاری از دکه‌ها و فروشگاه‌های سطح شهر مراعات نمی‌شود. متأسفانه مطالعات ما مشخص می کند که ۶۸٪ از فروشندگان بدون پرسیدن سن، به نوجوانان دخانیات می‌فروشند.

این چنین مطابق قانون، بسته‌بندی محصولات دخانی باید ساده باشد (مطرح Plain Packaging)، یعنی رنگ‌های سفید یا مشکی، بدون لوگوهای تجملاتی و با حداقل ۵۰٪ هشدار تصویری. اما در عمل، شاهدیم بسته‌بندی‌ها رنگارنگ، تبلیغ‌محور و فاقد هشدار مؤثر می باشند.

بند فرد دیگر از قانون هم ممنوعیت فروش دخانیات در شعاع ۱۰۰ متری مدارس، مراکز فرهنگی، بهداشتی و ورزشی است، که عملاً مراعات نمی‌شود. در اطراف تعداد بسیاری از مدارس و باشگاه‌ها، دکه‌هایی وجود دارند که دخانیات اراعه می‌کنند، آن هم به طور نخی، با فندک آویزان که دقیقاً کودکان و نوجوانان را مقصد قرار داده‌اند.

برای مقابله با ضعف نظارت در قانون چه قدم‌هایی برداشته شده؟

خوشبختانه اخیراً هماهنگی‌هایی با دادستانی و نیروی انتظامی انجام شده است. وزارت بهداشت به گفتن ناظر قانونی، هنگامی تخلفی را گزارش می‌کند، باید از حمایتقضائی برخوردار شود. مردم هم نقش دارند؛ اگر اطراف مدرسه یا درمانگاه دکه‌ای هست که دخانیات نخی می‌فروشد، باید گزارش دهند.

حقیقت این است که هنگامی ۳۰ تا ۴۰ درصد فروش یک دکه دخانیات است، انگیزه بالایی برای تخلف دارد. ارزان بودن دخانیات، امکان خرید تکی، و فروش فندک نیز همه دست به دست هم خواهند داد تا یک نوجوان به راحتی به دام مصرف بیفتد. و سپس از چند بار مصرف، نیکوتین مغز را شرطی می‌کند و فرد مادام‌العمر مشتری شرکت‌های دخانی می‌شود.

یکی دیگر از مسائل افزایش مالیات بر دخانیات است؛ این نوشته در ایران چه مقدار جدی گرفته شده؟

متأسفانه ایران از نظر نرخ مالیات بر دخانیات، یکی از ضعیف‌ترین کشورها در منطقه است. در حالی که سازمان جهانی بهداشت پیشنهاد کرده حداقل ۷۵ درصد قیمت دخانیات باید مالیات باشد، در سرزمین ما این رقم کمتر از ۲۰ درصد است.

در کشورهایی با درآمد کم و متوسط، هر ۱۰٪ افزایش قیمت دخانیات علتکاهش ۸٪ مصرف می‌شود. این یک ابزار ثابت‌شده است. به جرأت می‌توان او گفت که در همه کشورهایی که موفق بودند، دو ابزار؛ افزایش مالیات واقعی و سنگین بر دخانیات و گسترش اماکن عمومی بدون دخانیات بیشترین تأثیر را داشته است.

در ایران اما قیمت پایین، در دسترس بودن، و نبوده است نظارت کافی علتشده عملاً دسترسی نوجوانان زیاد ساده باشد.

وزارت بهداشت؛ مسئول ولی نه تنها بازیگر میدان؛ نقش وزارت بهداشت در این بین چیست؟ آیا عمل های مؤثری انجام داده یا می‌دهد؟

وزارت بهداشت دبیرخانه ستاد کشوری کنترل دخانیات را بر مسئولیت دارد. مطابق قانون، این ستاد باید با وجود نمایندگان حداقل ۶ وزارتخانه راه اندازی جلسه دهد و عمل های دستگاه‌ها را پایش کند. اما متأسفانه جلسات این ستاد نامنظم و غیر مؤثر بوده است.

در موضوعی به پیچیدگی دخانیات، باید یک عزم ملی وجود داشته باشد. هنگامی هر دستگاهی سهم خود را انجام ندهد، وزارت بهداشت به تنهایی نمی‌تواند بار کل ماجرا را به دوش بکشد.