مستند شبین زندگی‌نامه هنری استاد صالح‌زهی را از شبکه مستند پخش می‌کند

مهدی رخشانی در معارفه این اثر گفت مستند شبین اثری پرتره است که به زندگی استاد سلمان فارسی صالح‌زهی می‌پردازد. ایشان از نسل اول و دوم هنرمندان تئا‌تر در سیستان و بلوچستان محسوب می‌شوند. ایشان و گروه همکارشان توانستند تئاتر‌های مختلفی را روی صحنه ببرند، اما مهم‌ترین اثر هنری آنان که بسیار تأثیرگذار بود و جوایز متعددی از جشنواره‌ها دریافت کرد، تئا‌تر آب باد خاک است. در سال ۱۳۶۶، ایشان و گروهشان موفق شدند جدی‌ترین جوایز جشنواره تئا‌تر فجر را بدست آورند؛ علاوه بر این، این نمایش تأثیر زیادی در فضای سرزمین داشت.

کارگردان اضافه کرد تئا‌تر آب باد خاک برگرفته از فضای بومی منطقه و در رابطه با خشکسالی است. این اثر هنری، سخنی نو و تازه می‌زند و از نظر ویژگی‌های هنری از جمله موسیقی و نور‌پردازی بسیار پیشرو است. به همین دلیل می‌توان گفت آقای صالح‌زهی یکی از مهم‌ترین هنرمندان سیستان و بلوچستان است. این مستند سراغ ایشان رفته است، قطعا تمرکز ما بر گذشته ایشان نیست، بلکه به شرایط حال حاضر ایشان رفته‌ایم و مروری بر فعالیت‌های وی داریم.

معنای نام شبین و ساختار روایی فیلم

رخشانی در مورد نامگذاری اثر بیان کرد عبارت شبین در زبان بلوچی به حالتی میان رویا و حقیقت اشاره دارد و شبینک نیز به معنای فردی است که میان خواب و بیداری قرار دارد. من معتقدم آقای صالح‌زهی با رویای آب باد خاک زندگی می‌کند. در فیلم نیز این موضوع را می‌بینیم؛ انگار ایشان در جستجوی ردپایی از آن نمایش گشته‌اند. قطعا این گمشده متعلق به خود ایشان است و چیزی است که هر هنر‌مندی در خود می‌بیند. ایشان در جستجوی خود هستند و فیلم با سه محور نمایش، دنیای واقعی سوژه و شرایط زندگی روزمره آقای صالح‌زهی روایت می‌شود. در نهایت، پیوند این سه عنصر، خط اصلی روایی فیلم را شکل می‌دهد.

وی خاطرنشان کرد دلنشین است بدانید که پدر آقای صالح‌زهی نیز یکی از بزرگ‌ترین پژوهشگران سیستان و بلوچستان است و در ابتدای فیلم تأثیر پدر بر پسر را به تصویر می‌کشیم. ایشان به علت علاقه زیاد به سلمان فارسی، نام پس‌رشان را به همین نام انتخاب کرده‌اند. قطعا دقت داشته باشید که ما با هنرمند بزرگی روبرو هستیم و تلاش می‌کنیم زندگی ایشان را به مخاطبان یادآوری کنیم. این که چرا از تئا‌تر کناره‌گیری کرده، کمتر سراغی از ایشان می‌گیرند و موارد مشابه، در بخش‌هایی از مستند به تصویر کشیده شده است. این‌گونه مروری بر تاریخ تئا‌تر سیستان و بلوچستان داریم.

انتقاد از بازنمایی‌های غلط سیستان و بلوچستان

رخشانی ضمن انتقاد از نمایش برخی تصاویر غیر‌واقع از سیستان و بلوچستان گفت یکی از تصاویری که طبق معمول از این استان به نمایش در آمده، به گونه‌ای بوده که آن را فضایی بدوی و دور از تمدن نشان داده است؛ این بازنمایی بسیار اذیت‌کننده است. من معتقدم نمایش مفاخر این منطقه از جمله استاد صالح‌زهی که در هنر مدرن تئا‌تر بسیار پیشرو بوده، اثرات زیادی برای پاک کردن آن بازنمایی غلط دارد. تئا‌تر آب باد خاک به گونه‌ای است که با بهره‌گیری از المان‌های هنر نوین، مولفه‌های بومی سیستان و بلوچستان را نشان می‌داد. من فکر می‌کنم ساخت چنین مستند‌هایی می‌تواند نوعی بازنگری از آن تصاویر باشد.

سبک پرتره‌گرانه و سه روایت در شبین

کارگردان با تأکید بر اینکه فیلمش یک پرتره مشاهده‌گر است، اظهار داشت من پیش از این سه فیلم مستند پرتره کار کرده‌ام و این ژانر از سینمای مستند، مورد علاقه من است. معتقدم از مسیر زندگی افراد گوناگون می‌توان دنیا‌های جدیدی را کشف کرد و تماشای جهان بر پایه نوع نگاه‌های گوناگون افراد دیگر، دلنشین است. در فیلم‌های مستند قبلی خود و به اختصاص در مسیر پژوهش، چیز‌هایی آشکار کردیم و همان‌ها را به تصویر کشیدیم، اما ماجرای شکل‌گیری فیلم شبین مقداری متفاوت بود؛ استاد صالح‌زهی گوشه‌گیر شده‌اند و احتمالا به همین علت چیز تازه‌ای نداشتند. ایشان در فضایی از تنه‌ایی خودخواسته به سر می‌برند و همین موضوع کار ما را برای پژوهش سخت می‌کرد. حس کردم در چنین فضایی با دوربین مشاهده‌گر نمی‌توان به اتفاق خاصی رسید و تنها روزمرگی‌های یک نفر را نشان می‌دهیم. به همین دلیل مسیر فیلم را به سمت اندیشه‌های استاد بردم. این توانایی برای من تازه بود.

این فیلمساز مستند اضافه کرد به این علت سه روایت می‌بینیم؛ روایت اول، گفتگو‌هایی است که آقای صالح‌زهی از پیش خود نقل می‌کنند؛ این سخن‌گفتنها به بیان علت گوشه‌گیری ایشان نیز منجر می‌شود. روایت دوم، واگویه‌های ایشان در تنه‌ایی است که در پرسه‌های روزمره او با صدای خود ایشان در بستر فضا فیلم شنیده می‌شود. روایت سوم هم ارتباطات و جستجو‌های ایشان برای رسیدن به ردپا‌هایی از نمایش آب باد خاک است.

گفتنی است، فیلم مستند شبین امشب سه‌شنبه ۲۲ آبان‌ماه ساعت ۲۱ از شبکه مستند سیما پخش می‌شود و بازپخش‌های آن فردا چهارشنبه ۲۳ آبان‌ماه ساعت ۹ صبح و روز ۲۴ آبان خواهد بود.