سلامت روان مادران فرزندان معلول: چالشهای فراموششده و راهکارهای حمایتی چندجانبه

سلامت روان مادران فرزندان معلول چالشهای فراموششده و راهکارهای حمایتی چندجانبه, حمید یعقوبی، دانشیار روانشناسی بالینی دانشگاه ناظر و نایب رئیس انجمنهای روانشناسی و رواندرمانی ایران، در گفتوگو با تاشکن بر ضرورت توجه به سلامت روان خانوادههای دارای فرزند معلول تأکید کرد.

او با استناد به تعاریف سازمان جهانی بهداشت، سلامت روان را یکی از ارکان اساسی ایفای موفق نقش مادری معرفی کرد و هشدار داد که نزدیک به ۱۰ تا ۲۰ درصد از زنان پس از زایمان دچار افسردگی پس از زایمان میشوند که میتواند بر کیفیت پیوند مادر و کودک تأثیر منفی بگذارد. تأثیر مستقیم سلامت مادر بر دینامیک خانواده مادران با سلامت روانی مطلوب، توانایی بیشتری در ایجاد محیطی امن، پرمحبت و پایدار برای رشد فرزندان دارند.

تب کمتر دچار مشکلات عاطفی و رفتاری میشوند.

یعقوبی تصریح کرد که سلامت روان مادر تنها یک الزام فردی نیست، بلکه یک برتری اجتماعی و فرهنگی است که مستقیماً با کیفیت پرورش نسل آینده گره خورده است و باید در کانون برنامهریزیهای اجتماعی و سیاستهای سلامت قرار گیرد. واکنشهای والدین در مواجهه با معلولیت فرزند داشتن فرزند سالم از مهمترین آرزوهای والدین است، اما گاهی کودکی با معلولیت خاص به دنیا میآید.

فرزند، افسردگی و اضطراب مزمن ناشی از بار مراقبتی سنگین، حس طرد اجتماعی و خستگی روانی در تعامل روزانه میشود.

این چالشها در موارد شدید مانند اوتیسم یا عقبماندگی ذهنی عمیق بارزتر به نظر میرسند. حمایت روانشناختی و عاطفی از مادران مادران فرزندان معلول، سختیهای روانی، عاطفی، مالی و اجتماعی فراوانی را تحمل میکنند. حمایت از آنها نیازمند رویکردی چندبعدی، انسانی و پایدار است. مشاوره فردی یا گروهی میتواند در پذیرش شرایط، کاهش حس گناه و خشم، و تقویت تابآوری مادر موثر باشد.

حمایت اجتماعی، فرهنگی، مالی و حقوقی آموزش اعضای خانواده (پدر، خواهر، برادر) برای مشارکت در مراقبت و کاهش بار مادر، آگاهسازی اجتماعی درباره حقوق کودکان خاص و نیازهای خانوادهها، و برگزاری مناسبتهای اجتماعی برای کاهش انزوا، از ضروریات حمایت اجتماعی-فرهنگی است.

نهادهای حمایتی نظیر سازمان بهزیستی، کمیته امداد امام خمینی (ره) و انجمنهای خیریه میتوانند با اعطای کمکهای هزینهای یا مستمریهای اختصاصی، و آگاهسازی درباره حقوق قانونی (مانند مرخصیهای اختصاصی، بیمههای حمایتی و خدمات توانبخشی رایگان) نقش مهمی ایفا کنند. حمایت از اشتغال مادران از طریق مشاغل خانگی، آموزش فنی و کارآفرینی نیز به توانمندسازی اقتصادی کمک میکند.

آموزش و توانمندسازی تخصصی ارائه آموزشهای تخصصی درباره حالت پزشکی و روانی کودک، شناخت علائم هشدار، اقدامات اورژانسی و معرفی منابع حمایتی، از الزامات اصلی است. تقویت مهارتهای فرزندپروری متناسب با نیازهای کودکان خاص و افزایش اعتماد به نفس مادران در نقش حمایتیشان، محوری دیگر این برنامههاست.

برقراری ارتباط با متخصصان نظیر روانپزشکان کودک، روانشناسان، کاردرمانگران، گفتاردرمانگران و مددکاران اجتماعی، و بهرهگیری از ظرفیت سازمانهای مردمنهاد (NGOها) و انجمنهای تخصصی، کیفیت خدمات حمایتی را ارتقا میدهد. نقش کلیدی وزارت بهداشت در ساماندهی خدمات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به عنوان متولی سلامت جامعه، میتواند نقش محوری در حمایت از این خانوادهها ایفا کند.

پیشنهادات عملیاتی شامل تأسیس واحدهای تخصصی مشاوره روانی در بیمارستانها و مراکز درمانی کودکان با حضور تیم چندرشتهای (روانشناس، روانپزشک، مددکار اجتماعی)؛ ارائه جلسات مشاوره رایگان به مادران پس از تشخیص معلولیت؛ اجرای برنامههای غربالگری سلامت روان با ابزارهای استاندارد (مانند DASS یا GHQ)؛ برگزاری کارگاههای حضوری و آنلاین رایگان درباره خودمراقبتی، تابآوری، مدیریت استرس و ارتباط مؤثر با کودک خاص؛ تهیه پکیجهای آموزشی چندرسانهای (جزوه، فیلم، اپلیکیشن) متناسب با فرهنگ و سطح سواد جامعه؛ پوشش بیمهای خدمات روانشناسی برای مادران؛ تخصیص بودجه برای مداخلات جامعهمحور در خانههای بهداشت روستایی و پایگاههای سلامت شهری؛ و راهاندازی کلینیکهای جامع کودک و خانواده برای ادغام خدمات پزشکی، روانی، اجتماعی و آموزشی در یک مکان واحد.

تدوین سند جامع سلامت خانوادههای دارای کودک با نیازهای خاص، میتواند انسجام و اثربخشی این برنامهها را تضمین کند.