تهران گزاره آمادگی برای او مباحثه و مهار تنشهای احتمالی را همزمان به پیش میبرد_تاشکن
تهران گزاره آمادگی برای مذاکره و مهار تنشهای احتمالی را همزمان به پیش میبرد
به گزارش تاشکن، جو بایدن در آغاز مراسم خداحافظی از مردم آمریکا و کارکنان کاخ سفید، دوشنبه گذشته در یک سخنرانی به دستاوردهای خود در سیاست خارجی اشاره کرد که بخشهای زیادی از آن مربوط به روسیه، ایران و گروههای مقاومت بود. این سخنرانی چند محور اساسی داشت که بایدن در نخستین گام بر این ادعا اصرار ورزید که روسیه، ایران و محور مقاومت را تضعیف کرده و این نتیجه عملکردی است که در چهار سال گذشته بر پایه سیاست انتخابی او برای تحکیم راهبردهای ایالات متحده در منطقه و جهان پدید آمده است.
بایدن که این روزها کمتر از پیش دچار فروپاشی ذهنی میشود و در برابر دوربینهای رسانهها کمتر با دوستان فرضی خوشاخلاقی میکند، در جستجوی آخربندی سیاستهایی است که در دوره ریاستجمهوری خود دنبال کرده. این تعاریف و تفاسیر زمانی بیان میشود که حرفهای او در رابطه با آینده و اینکه دوران حاضر شبیه ثنا از جنگ سرد نیست، حقایق بیشتری را پیشروی ترامپ میگذارد. هرچند بایدن در سه ماه گذشته تلاش داشته سناریوهای باز سیاست خارجی خود را با سکانسهای نهایی ببندد، اما این قسمت از سخنانش که اکنون دوران نظم جهانی پساجنگ سرد نیست، با دنیای تازه و چالشهای بسیاری روبرو هستیم بیشتر از هر گزاره دیگری نزدیک به حقیقت است.
افزایش تمایل به مذاکره در بازیگران بینالمللی
باید دقت کرد که چرا ترامپ مواضع روشن و کاملا صریحی در مورد منطقه، ایران، سوریه، لبنان یا عراق اظهار نمیکند و ابراز تمایل او به مذاکره با پوتین، با وجود اینکه بسیار بدیهی و در دسترس به نظر میرسد، چگونه میتواند آغاز یک معامله بزرگ و دستاورد در سیاست خارجی نباشد. این نقاط سیاسی تردیدآمیز بیشتر از یک سوال ساده، ابهامهای فزایندهای هستند که بایدن در قالب یک جمله مختصر فرمود، با وجود اینکه در سه ماه گذشته با سرعتی کمنظیر تغییرات نهایی در راستای سیاستهای خود را به یک آخربندی همهجانبه تزئین کرده است.
بایدن توافق با حزبالله برای آتشبس پس از یک دوره ترور و حملات سخت اسرائیل، تحول و تبدیل بلافاصله حالت سوریه از پل ارتباطی به سیلبند موقتی در برابر نیروهای مقاومت که تا این مدت متزلزل مینمود، و تبدیل شرایط سیاسی به وضعیتی شبیه سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵ که نیاز به مذاکره چه در غرب، چه در ایران حس میشود، را پس از تعیین تکلیف ریاستجمهوری ترامپ به نتیجه جاری رساند تا بتواند در جمعبندی نهایی به گفتن دستاوردی کامل در اختیار مردم آمریکا بگذارد. قطعا به این چند گزینه باید تلاشهای پایانی او در برابر احتمالات پس از وجود ترامپ را اضافه کرد که تمایل بایدن به افزایش پشتیبانیهای مالی و تسلیحاتی از اوکراین و اسرائیل را افزایش داده است.
به این علت بایدن، رئیسجمهور ۸۳ ساله ایالات متحده، در عین پیشبرد سیاست کلان، میدان جدیدی را پیشروی ترامپ گشوده که از یک سو بازیگران قدیمی را به تکاپو برای نقشآفرینی واداشته و از نظر دیگر تمایلات مذاکره در بعد عرصه یک و سال و نیم بحران خاورمیانه را افزایش داده است. اما آیا همه این تدارکات آگاهانه یا جبری، زمان را به سود مذاکره و میز مذاکره میان ایران، ایالات متحده و تروئیکای اروپایی به پیش برده است؟
همه گمانههای نزدیک به حقیقت
برخلاف آنچه که رسانههای غربی و ایرانی در ماههای قبل نوشتهاند و گمانههای خود را از روال تعامل یا تقابل طرفهای درگیر با سیاستهای ایالات متحده انتشار کردهاند، باید اینگونه روایت کرد که ترامپ اکنون همانقدر غیرقابل پیشبینی است که در دور اول ریاستجمهوری خود بوده، اما دنیای اطراف رئیسجمهور تازه آمریکا هیچگاه شبیه سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱ نیست. چالشهای دوران حاضر، نه از جنس استراتژیهای سیاسی همپیمانان جهانی است که هژمونیهای تازه را شکل دهد و نه از تنوع و ژئوپلیتیکی پس از جنگ سرد برخوردار است که مبنای تعاملهای بینالمللی را به سوی یک نظم آشکار هدایت کند.
ترامپ در شرایطی قدرت را به دست گرفته که گمانههای نزدیک به حقیقت، بدعتهای سیاسی خلقالساعه را مقداری دشوار میسازد. اگر روزی ترامپ اخراج مهاجران را سیاست قطعی خود میدانست و اصرار داشت با دیوارهای بلند مکزیک را محاصره کند، این بار سیاستهای خود را با مقداری تخفیف بیان کرده است. تعرفه را دوست دارد اما تعرفهگذاری را راهحل نهایی نمیداند، تهدید به جهنم میکند اما به ظاهر تحمیل توافق و از بین بردن سایه جنگ را بیشتر از قبل میپسندد. ویدئوی وایرال شده از شبکه اجتماعی او که نتانیاهو را عامل مهم تشکیل جنگ و خونریزی میداند، همانقدر میتواند برای اهالی ساکن منطقه خوشایند باشد که نیتهای پشتپرده اینگونه ابراز نفرت همه را در تعلیق ذهنی فرو میبرد.
از همین رو پیشبینی رویترز در مورد اتخاذ سیاست اعمال سختی حداکثری ترامپ در برابر ایران و فروپاشی اقتصادی تهران، همان اندازه متزلزل است که خوشبینیها و پیشنهادهای افرادی چون ریچارد نفیو به سیاست دو مرحلهای ابتدا مذاکره، سپس گزینه نظامی میتواند یک فکر اولیه از شنیدن ترامپ باشد. با این وجود این سوال همچنان باقی است که ترامپ در برابر ایران چه گزینههایی در دست دارد و روی کاغذ سیاست خارجی او به ترتیب تهدید نظامی و مذاکره نوشته شده یا مذاکره و در مرحله آخر گزینه سختی حداکثری؟
سیاست ترامپ قدم به قدم و تابع شرایط است
برای جواب به این سوال ابتدا باید دانست که ترامپ اصلا رئیسجمهوری جمهوریخواه نیست همانطور که نزدیکی فکری مهمی با دموکراتها ندارد. روشهای او برای تامین منافع ایالات متحده هم به هیچکدام از روسایجمهور قبل آمریکا شباهت ندارد. او بیشتر از هر گزینهای نمایش دادن برای ابراز قوت را میپسندد، مسئلهای که پس از دور اول ریاستجمهوری او همچنان بدون تحول مانده است. این خصوصیت سیاسی و شخصیتی او این گمانه را تحکیم میکند که ابتدا مذاکره با پوتین و مقامهای ایرانی را تجویز خواهد کرد.
اما روی دیگر سکه از اندیشه اقتدارگرا، زیر سایه تهدیدهای بزرگ او برای رسیدن به مقاصد سیاسی نشأت میگیرد، موضوعی که اطرافیان مخالف جمهوری اسلامی او، حتما به تحکیم آن خواهند پرداخت. تصمیمهای ضدایرانی ترامپ در دور اول و تلاش افرادی چون بولتون و پمپئو برای قانع کردن او به سختگیریهای بیشتر نشان داد ترامپ میتواند و توانایی شدیدی دارد که در فضای پیچیده و سخت، تصمیمهای ناگهانی بگیرد، حتی هنگامی که شرایط سیاسی و بینالمللی محدودیتهای او را بیشتر میکند. از این رو شانس مذاکره و تنش با رئیسجمهور منتخب را باید به یک اندازه بررسی کرد.
ابراز تمایل به مذاکره
بر این مبنای هرگونه گمانه در مورد آینده ایران و ایالات متحده بیرون از این تحلیل و بر پایه دلایل پیشگویانه، خطای بررسی از شرایطی است که تهران و بازیگران منطقهای یا اروپایی در آن قرار گرفتهاند. گرچه این روایت نقض نقشهایی که بازیگران در برابر تهران بر عهده دارند نیست، اما این نقشهای مختصرزمان عمر طویل نخواهند داشت. بهتر است اینگونه مطرح کنیم که تلاشهای صورتگرفته از سوی تروئیکای اروپایی میتواند بستری برای ادامه گفتوگوها برای رسیدن به مذاکرات رسمی در قالب موضوعات متنوعی باشد، اما بر پایه آنچه که گفته شد، این روال ترامپ را فقط مجاب نخواهد کرد که در زمین تعریف شده اروپا برای مذاکره با ایران بازی کند.
اما به گمان زیاد ایران و اروپا تلاش خواهند کرد همه گزینههای خود را روی میز بگذارند. دولت چهاردهم هم در آغاز بیستم ژانویه همین سیاست را در پیش گرفته و همه گزینهها را همزمان فعال کرده است. اظهار آمادگی مسعود پزشکیان برای مذاکره با دولت ترامپ، در عین حال فعال نگهداشتن میز مشترک با تروئیکای اروپایی و سفر او به روسیه برای تحکیم شراکت راهبردی، سیاست میانهای است که فعلا جمهوری اسلامی در دستور کار دارد.
رصد احتمالات از سوی ایران
سخنان رئیسجمهوری ایران در مذاکره با انبیسی نیوز که از اظهار آمادگی ایران برای مذاکره خبر میدهد، در کنار اظهارات عراقچی، تمرکز ایران بر تمایل به مذاکره و تقابل با زیادهخواهی را مشخص میکند. عراقچی در جمعبندی مذاکرات دو روزه ایران و تروئیکا فرمود غرض مهم از این مذاکرات یافتن راهی برای آغاز مجدد مذاکرات هستهای است. ما در پرونده هستهای هیچگاه میز مذاکره را ترک نکردیم و هیچگاه نبوده که بگوییم اهل مذاکره نیستیم چون به ماهیت صلحآمیز برنامه هستهای خود یقین هستیم. اگر مذاکرات عزتمندانه و شرافتمندانهای وجود داشته باشد ما به آن ملحق خواهیم شد. الان هم مذاکراتی که با سه کشور اروپایی داشتیم برای این است که ببینیم چطور برگردیم به میز مذاکرات هستهای.
او شب قبل در آغاز انتشار مصاحبه پزشکیان در مورد پرونده مهمتری اظهار نظر کرد با آمریکا مذاکرهای در چارچوب برجام و هستهای نداریم. آیا دولت تازه آمریکا آماده است به برجام برگردد نمیدانیم. مذاکرات دو روزه مثبت بوده است. جدیت را در سه کشور اروپایی و اتحادیه اروپا حس کردیم و خواست آنها برای راهحل مذاکراتی را حس کردیم وجود دارد، ولی عمده تحریمهای یکجانبه آمریکا منوط به این است که چطور با دولت تازه آمریکا به توافقی برسند. وی در مورد مذاکره با آمریکا اظهار داشت ایران سیاست خود را بر پایه رویکردهای فرد مقابل تنظیم خواهد کرد. تنها در مذاکرات شرافتمندانه و بر پایه احترام متقابل و نه بر پایه سختی و تحریم و برای منافع خود شرکت میکنیم. فرمولی که در برجام بود همچنان معتبر است و وجود دارد.
این اظهارات حاکی است که دستگاه دیپلماسی ایران این بار فضای حاکم بر تغییر معادلات را رصد کرده و تلاش دارد در راستای بازیگری اروپاییان در زمین ترامپ، ابتکار برای هرگونه تحول و پذیرفتن مذاکرات در چارچوبهای آشکار را به طرفهای مقابل واگذار کند. این روش در جهت کاهش تصادم سیاسی بین ایران و ایالات متحده و افزایش شانس گفتوگوهای نتیجهگرا به جای نمایش سیاسی موثر خواهد بود. این چیدمان تازه در گفتوگوها چه در قالب برجام تازه شکل بگیرد و چه در راستای مطرح موضوعات گستردهتر، امکان رصد همه احتمالات را مهیا میکند.