زهرا وجدانی: در ایران پژوهش و تشکیل دانش اگرچه مدام به گفتن یکی از برتری‌های اظهار‌شده سیاست‌گذاران نقل بوده، اما نظام حمایتاز فعالیت‌های علمی در عمل با چالش‌های بسیاری مواجه بوده است؛ از تمرکز منبع های در مراکز خاص گرفته تا نبوده است شفافیت کافی در فرآیند‌های برسی و تخصیص. در این بین نهاد‌هایی همچون بنیاد ملی علم ایران که پیش‌تر با گفتن صندوق حمایتاز پژوهشگران سرزمین شناخته می‌شد، میتواند نقش مهمی در سیاست‌گذاری و اجرای پشتیبانی‌های پژوهشی ایفا کند.

در سال ۱۴۰۳ این بنیاد همزمان با اغاز به کار دولت چهاردهم و با روی کار آمدن حسین افشین، معاون تازه علمی ریاست جمهوری فعالیت خود را با ساختار و رویکرد‌های متغیری در ادامه گفت. تحول نام، بازتعریف مأموریت‌ها و اعمال برخی اصلاحات در شیوه تخصیص و برسی مطرح‌ها از جمله مواردی می بود که در دستور کار قرار گرفت.

گزارش حاضر بر پایه داده‌های منتشرشده توسط بنیاد ملی علم ایران و او گفت‌و‌گو با علی‌محمد سلطانی، رئیس این نهاد به بازدید کارکرد یک‌ساله بنیاد در ۲۴ محور کلیدی از جمله نحوه توزیع پشتیبانی‌ها، کارکرد مالی، شاخص‌های کیفی، نسبت جنسیتی پژوهشگران، سهم دانشگاه‌ها و استان‌ها از منبع های تخصیصی و روال برگزاری فراخوان‌ها و اتفاقات‌های علمی می‌پردازد.

افزایش شراکت پژوهشگران در مطرح‌های دریافتی 

در سال ۱۴۰۳ تعداد ۴۹۵۱ مطرح توسط پژوهشگران به بنیاد ارسال شده که از این تعداد، ۱۶۱۷ مطرح با نرخ پذیرفتن ۳۳ درصد تصویب شده‌اند. این آمار نسبت به نرخ پذیرفتن ۱۰ سال قبل (معادل ۳۸ درصد) کاهشی نسبتاً قابل احتیاط را مشخص می کند که می‌توان آن را نشانه‌ای از رقابتی‌تر شدن فرآیند ارزشیابی و حساسیت بنیاد در انتخاب مطرح‌های همسو با برتری‌های ملی تفسیر کرد.

تسریع تصویب مطرح‌ها و تمرکز بر پشتیبانی‌های موثر در بنیاد ملی علم ایران

علی‌محمد سلطانی، رئیس بنیاد ملی علم ایران در او گفت‌و‌گو با خبرنگار علمی برنا خبرداد: در یک سال قبل تعداد مطرح‌های پژوهشی دریافتی بنیاد رشد قابل توجهی داشته است که نشان‌دهنده استقبال زیاد تر اعضای هیئت علمی از پشتیبانی‌های این نهاد است.

او گفت: میانگین زمان تصویب یا رد مطرح‌ها به ۹۰ روز افت یافته؛ در حالی که این زمان در سال قبل ۱۰۸ روز بوده است که بیانگر تسریع در روال تصمیم‌گیری است.

سلطانی این چنین پافشاری کرد که بیشتر از ۷۰ درصد پشتیبانی‌های بنیاد در یک سال قبل به طور موثر و بر پایه فراخوان‌های موضوعی انجام شده است. این فراخوان‌ها در حوزه‌هایی برگزار شده‌اند که دارای سند مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی و ستاد معاونت علمی می باشند، از جمله انقلاب زیستی، هوش مصنوعی، فناوری نانو، میکروالکترونیک، مطرح‌های مرز دانش و محصولات بدیع و نوظهور.

تهران در صدر دریافت پشتیبانی، اما هرمزگان پیشتاز در نرخ پذیرفتن

بازدید داده‌های استانی مشخص می کند که بیشترین اعتبار مصوب متعلق به استان تهران با رقم ۲۴۴.۷ میلیارد تومان بوده است. خراسان رضوی با ۴۲.۷ میلیارد تومان و آذربایجان شرقی با ۲۲.۵ میلیارد تومان در جایگاه‌های بعدی قرار دارند. اما از نظر نرخ پذیرفتن مطرح‌ها، استان‌های هرمزگان (۶۷%)، بوشهر (۵۸%) و گیلان (۵۵%) پیشتاز بوده‌اند. در روبه رو، استان‌های یزد، کردستان و زنجان با نرخ پذیرفتن ۱۷%، ۲۰% و ۲۱% کمترین مقدار را به خود تعلق داده‌اند. این اختلاف کارکرد را می‌توان به عواملی همانند حجم مطرح‌های دریافتی، کیفیت پروپوزال‌ها، منبع های علمی حاضر در استان و هم‌راستایی موضوعات با برتری‌های بنیاد نسبت داد.

دانشگاه تهران و پرورش مدرس در صدر 

در بین دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی، دانشگاه تهران با ۱۵۸ مطرح مصوب و ۳۹.۷ میلیارد تومان اعتبار بیشترین حمایترا دریافت کرده است. بعد از آن، دانشگاه پرورش مدرس با ۱۴۹ مطرح (۴۳.۱ میلیارد تومان) و دانشگاه صنعتی شریف با ۸۷ مطرح (۳۶.۵ میلیارد تومان) قرار دارند. در کل ۱۸۸ دانشگاه و پژوهشگاه از ۳۱ استان در این چرخه شراکت داشته‌اند. دانشگاه شیراز، دانشگاه تبریز، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی و پژوهشگاه پلیمر نیز در بین ۱۰ نهاد برتر دریافت‌کننده حمایتقرار دارند.

تنوع قالب‌های حمایتی و تمرکز بر پژوهش‌های دکتری و پسادکتری

بنیاد ملی علم ایران در سال ۱۴۰۳ از ۹ قالب حمایتی گوناگون منفعت گرفته است. این قالب‌ها شامل موارد زیر می باشند:

• مطرح پژوهشی: ۲۶۹۵ مطرح دریافتی، ۶۷۰ مصوب (۲۵%)

• پسادکتری: ۹۲۸ مطرح دریافتی، ۴۲۶ مصوب (۴۶%)

• رساله دکتری: ۶۴۳ مطرح دریافتی، ۳۵۸ مصوب (۵۶%)

• گرنت تحقیقاتی: ۲۵۱ مطرح دریافتی، ۳۳ مصوب (۱۳%)

• پروژه بین‌الملل: ۱۱۸ مطرح دریافتی، ۴۴ مصوب (۳۷%)

• خوشه تحقیقاتی: ۷۷ مطرح دریافتی، ۷ مصوب (۹%)

• کرسی پژوهشی: ۲۳ مطرح دریافتی، ۴ مصوب (۱۷%)

• شب علم: ۶۵ مطرح دریافتی، ۲۸ مصوب (۴۳%)

• زمان مطالعاتی: ۱۵۱ مطرح دریافتی، ۴۷ مصوب (۳۱%)

افزایش دیدنی مقالات Q۱

بر پایه داده‌های استخراج‌شده از پایگاه Web of Science:

• کل مقالات پشتیبانی‌شده از سوی بنیاد (۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵): نزدیک به ۱۶,۸۰۰ مقاله

• سهم مقالات Q۱ در سال ۲۰۲۴: ۵۵%

• پیش‌بینی سهم مقالات Q۱ در سال ۲۰۲۵: ۵۶%

• سهم مقالات Q۴ در سال ۲۰۲۴: تنها ۶% (افت از ۱۷% در سال ۲۰۱۵)

• افزایش شاخص تأثیر (Impact Factor) مقالات به‌اختصاصی در حوزه‌های شیمی، انرژی و مهندسی مواد

سرزمین‌های همکار و مجلات مقصد پژوهشگران پشتیبانی‌شده بیشترین همکاری علمی بین‌المللی را با پژوهشگران آمریکا، چین، آلمان، کانادا و اسپانیا داشته‌اند. این چنین، پراستنادترین مجلات به ترتیب عبارت‌اند از:

• Scientific Reports

• RSC Advances

• Journal of Molecular Liquids

• International Journal of Hydrogen Energy

• Iranian Journal of Science & Technology

از شب علم تا نشست سرآمدان

در سال ۱۴۰۳ بنیاد ملی علم ایران در راستای تحکیم دیپلماسی علمی و ترویج عمومی علم، مجموعه‌ای از اتفاقات‌ها را برگزار کرد که از جمله با اهمیت ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• «شب علم» در ۱۰ دانشگاه سراسر سرزمین

• نشست هم‌اندیشی با سرآمدان علمی سرزمین (با وجود ۳۵ عضو هیأت علمی برجسته)

• نشست کرسی‌های پژوهشی در پژوهشگاه‌ها و دانشگاه‌های برتر

• اراعه گزارش کارکرد و پشتیبانی‌ها در نمایشگاه ایران نانو، نمایشگاه دستاورد‌های فناوری ریاست‌جمهوری، و اجلاس بین‌المللی انرژی

فراخوان‌های تخصصی و ۲۵ گفتن موثر در موضوعات

برتری‌دار فراخوان‌های برگزارشده در سال ۱۴۰۳ تمرکز اختصاصی‌ای بر موضوعات راهبردی و آینده‌محور داشتند. از جمله این فراخوان‌ها:

• هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی

• نانو و میکرو فناوری

• سلول‌درمانی و ژن‌درمانی

• انرژی‌های نو

• تاب‌آوری شهری

• حکمرانی دینی درمجموع بیشتر از ۱۰۲۰ مطرح در جواب به این فراخوان‌ها ارسال شد که نزدیک به ۳۷۵ مطرح آنها تصویب و فراهم اعتبار شدند.

فرآیند قضاوت و نظارت مطرح‌ها

میانگین زمان برسی مطرح‌ها در سال ۱۴۰۳ معادل ۴۷ روز کاری ثبت شده که نسبت به سال قبل با بهبود همراه بوده است. در حوزه قضاوت، بیشتر از ۴۱۰۰ کارشناس علمی در فرایند برسی شرکت داشته‌اند و نظام برسی دو مرحله‌ای (علمی و ساختاری) برای افزایش دقت تصمیم‌گیری اجرا شده است. این چنین بنیاد با طراحی سامانه نظارت علمی و مالی، موفق به نظارت فعال بر اجرای بیشتر از ۲۵۰۰ مطرح فعال شده است.

آمار منفعت‌برداری از دستاورد‌ها 

در سال ۱۴۰۳ تعداد ۱۳۳۳ مطرح به آخر رسیده‌اند. این مطرح‌ها تبدیل تشکیل نزدیک به ۴۵۰۰ مقاله علمی (داخلی و بین‌المللی)، ۲۳۰ ثبت اختراع و ۶۸ محصول تجاری‌سازی‌شده شده‌اند. این داده‌ها بیانگر اثرگذاری عملی پشتیبانی‌ها در تشکیل خروجی‌های فناورانه قابل منفعت‌برداری است.

شفافیت و تمرکز بر مطرح‌های کیفی 

کل اعتبار مصوب بنیاد در سال ۱۴۰۳ معادل ۴۲۸ میلیارد تومان بوده است که از این مقدار، ۳۹.۷ میلیارد تومان به دانشگاه تهران، ۴۳.۱ میلیارد تومان به پرورش مدرس، و ۳۶.۵ میلیارد تومان به صنعتی شریف تعلق یافته است. توزیع اعتبار بر پایه کیفیت مطرح، نوشته استراتژیک و ظرفیت اجرایی نهاد‌ها صورت پذیرفته است.

 گسترش و بازطراحی سامانه‌ها

 بنیاد در سال ۱۴۰۳ سامانه‌های زیر را گسترش یا بازطراحی کرده است:

• سامانه اطلاعات مطرح‌ها (IRINSF.ir)

• داشبورد مدیریتی برسی مطرح‌ها

• سامانه تیکت پاسخگویی

• نقشه علمی حمایتی (با قابلیت تحلیل جغرافیایی داده‌ها)

گامی بلند در مسیر علم‌پایه‌سازی سرزمین

مرور کارکرد یک‌ساله بنیاد ملی علم ایران در سال ۱۴۰۳ عکس نسبتاً روشنی از تلاش این نهاد برای بازطراحی فرآیند‌های حمایتی، افزایش نظم در تخصیص منبع های و جهت‌دهی به سمت پژوهش‌های قضیه‌محور و با خروجی ملموس اراعه می‌دهد. داده‌ها نشان خواهند داد که از یک سو، بنیاد موفق شده است قالب‌های متنوع‌تری از پشتیبانی‌ها را فعال کند، زمان برسی مطرح‌ها را افت دهد و نظارت بر اجرا را نظام‌مندتر پیش ببرد. این چنین افزایش کیفیت خروجی‌های پژوهشی از جمله رشد سهم مقالات Q۱ و افت قابل دقت مقالات با رتبه پایین‌تر، از تحول در رویکرد برسی و برتری‌بندی علمی حکایت دارد.

از نظر دیگر، هم چنان برخی چالش‌ها در توزیع نابرابر منبع های بین استان‌ها، تمرکز قابل دقت بر نهاد‌های مستقر در تهران و پذیرفتن پایین برخی قالب‌ها از جمله گرنت‌های تحقیقاتی و کرسی‌های پژوهشی دیده می‌شود. این موارد می‌تواند نشان‌دهنده نیاز به بازنگری در مدل تشویقی، اصلاح فرآیند تعامل با پژوهشگران و تسهیل دسترسی نهاد‌های علمی کوچک‌تر به منبع های بنیاد باشد.

اکنون که بنیاد داخل مرحله‌ای تازه از فعالیت خود شده، سوال‌های کلیدی هم چنان باقی‌ست:

آیا الگوی تازه حمایتی بنیاد در طویل مدت قادر خواهد می بود اعتدال منطقه‌ای، عدل علمی و اثربخشی فناورانه را همزمان محقق کند؟ و آیا پژوهشگران و نهاد‌های علمی سرزمین، این مسیر تازه را به گفتن بستری واقعی برای گسترش علمی و حل مسائل برتری‌دار ملی توانایی خواهند کرد؟

انتهای مطلب/