خبرگزاری مهر – گروه سلامت: چاقی، دیگر فقطً یک دغدغه‌ی ظاهری نیست، بلکه به‌گفتن یکی از جدی‌ترین مشکلاتهای سلامت عمومی قرن ۲۱ شناخته می‌شود؛ بحرانی که با افزایش بی‌سابقه‌ی شیوع آن در بین کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، نظام‌های سلامت را با چالش‌های پیچیده‌ای روبه رو کرده است.

ایران نیز از این موج جهانی در امان نمانده و گزارش‌ها حاکی از آن است که بیشتر از ۸۰ درصد بزرگسالان ایرانی دچار اضافه‌وزن یا چاقی می باشند؛ وضعیتی که خطر ابتلاء به بیماری‌های غیر واگیر نظیر دیابت، سختی خون، بیماری‌های قلبی و حتی برخی سرطان‌ها را به‌شدت افزایش می‌دهد.

با مقصد بازدید ابعاد گوناگون این اتفاق، الزام اصلاح نگرش‌ها نسبت به آن، مقدار اثربخشی راه حلهای جراحی و غیر جراحی درمان چاقی و این چنین نقش نظام بیمه‌ای در مهار این روال دلواپس‌کننده، به او مباحثه با «محمد هاشمی، دبیر انجمن پیشگیری و درمان چاقی ایران» پرداختیم.

به گفتن سوال اول با دقت این که چاقی به یک بیماری تبدیل می‌شود، آیا امکان پذیر بیمه‌ها آن را تحت پوشش قرار دهند؟

متأسفانه نوشته چاقی در تعداد بسیاری از نهادها به قدر کافی جدی گرفته نشده است. هنگامی می‌بینیم بیشتر از ۸۰ درصد بزرگسالان دچار اضافه‌وزن یا چاقی می باشند، باید فکر کنیم که این جمعیت به‌زودی در معرض بیماری‌های غیر واگیر قرار می‌گیرند که هزینه‌های درمانی زیاد بالایی دارند.

این فقط قضیه یک فرد نیست؛ فرد مبتلا به چاقی امکان پذیر کارایی شغلی‌اش را از دست بدهد، سریعتر بازنشسته شود یا بار مالی به صندوق‌های بازنشستگی و بیمه‌ای داخل کند. همه این‌ها منفعت‌وری ملی را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

از همین رو، نظر ما این است که سازمان‌های بیمه‌گر با طراحی راهکارهای هوشمند و مرحله‌ای داخل این حوزه شوند. حمایتاز خدمات پیشگیرانه، مشاوره تغذیه، آموزش سبک زندگی سالم و در مواردی خاص حتی درمان‌های افت وزن، می‌تواند هزینه‌های طویل مدت نظام سلامت را افت دهد.

تا این مدت آگاهی عمومی نسبت به درمان‌های جراحی چاقی پایین است. برخی بیم‌ها هم درمورد مرگ‌ومیر یا عوارض جدی بعد از عمل وجود دارد. از نظر علمی، این نوع جراحی‌ها چه جایگاهی دارند و آیا ایمن می باشند؟

درمورد جراحی زیبایی چاقی و پیگر تراشی بگویید.

سوال زیاد مهمی است. ما باید بین جراحی‌های درمانی چاقی و جراحی‌های زیبایی همانند پیکرتراشی اختلاف قائل شویم. دو مقوله کاملاً متفاوت می باشند.

افرادی که چاقی مفرط یا چاقی درجه ۳ دارند، به‌اختصاصی اگر همراه با بیماری‌هایی همانند دیابت نوع ۲ یا سختی خون بالا باشد، کاندیدای مهم برای جراحی‌های درمانی دستگاه گوارش می باشند. این جراحی‌ها طبق معمولً با مقصد افت ظرفیت معده یا افت جذب مواد غذایی انجام خواهد شد. در نتیجه، فرد کالری کمتری دریافت می‌کند و وزن افت اشکار می‌کند.

مسئله مهم این است که افت وزن ناشی از جراحی می‌تواند مزایا زیاد قابل توجهی داشته باشد؛ همانند: بهبود کبد چرب، کنترل یا حتی بهبود دیابت، افت چربی‌های خون و افزایش توان حرکتی و کیفیت زندگی دقت کرد.

اما باید دقت کنیم که ما در این جراحی‌ها، عملاً در یک دستگاه گوارش سالم و طبیعی، نقصی به عمد و قابل دقت تشکیل می‌کنیم. این قضیه امکان پذیر در طویل مدت، یعنی طی ۲۰ تا ۲۵ سال آینده، پیامدهایی داشته باشد که تا این مدت به‌طور کامل شناخته‌شده نیست و نیازمند تحقیقات زیاد تر است.

به این علت، جوامع علمی جهان این جراحی‌ها را به‌گفتن آخرین راهکار می‌پذیرند. یعنی فقط هنگامی‌که بیمار با راه حلهای علمی، همانند رژیم غذایی، ورزش و دارودرمانی، نتوانسته نتیجه بگیرد و سلامت او در خطر است، سراغ این گزینه می‌رویم.

در رابطه عمل‌های پیکرتراشی چه نظری دارید؟ برخی آن را با درمان چاقی نادرست می‌گیرند.

عمل‌های پیکرتراشی کاملاً در حوزه زیبایی قرار دارند. در این راه حلها، چربی زیرپوستی با تکنیک‌هایی همانند لیپوساکشن، لیپوماتیک یا ابدومینوپلاستی خارج می‌شود تا ظاهر بدن زیباتر شود. اما این جراحی‌ها، درمان چاقی نیستند.

اگر فرد بدون اصلاح شیوه زندگی به این جراحی‌ها متوسل شود، در تعداد بسیاری از موارد چربی‌ها برمی‌گردند. این نوع جراحی‌ها در برخی افراد نیز با خطرات جدی همانند خونریزی، عفونت، آمبولی و حتی مرگ همراه می باشند.

ما چندین دفعه ناظر بودیم که افراد به‌جای تحول سبک زندگی، به این جراحی‌ها روی آورده‌اند و بعد از مدتی نه تنها به وزن قبل برگشتند، بلکه سلامت‌شان هم به خطر افتاده است.

برخی بیماران از راه حلهایی همانند بالون معده یا پروتز برای افت وزن منفعت گیری می‌کنند. این راه حلها چه مقدار علمی و ایمن می باشند؟

بالون معده یک روش نیمه‌تهاجمی است. یعنی برخلاف جراحی‌هایی که شکم باز می‌شود، در این روش از طریق آندوسکوپی، یک بالون داخل معده قرار داده می‌شود و آن را باد می‌کنند تا بخشی از فضای معده پر شود. فرد به‌علت پر بودن معده، غذای کمتری می‌خورد و به‌طور موقت وزن کم می‌کند.

این روش طبق معمولً برای بیمارانی منفعت گیری می‌شود که باید پیش از جراحی مهم، مقداری وزن کم کنند تا خطر بیهوشی و جراحی افت یابد. اما برای افت وزن دائمی یا برای عموم مردم پیشنهاد نمی‌شود، در ضمن، اگر فرد سپس از برداشتن بالون، به رفتارهای غذایی نادرست بازگردد، وزنش به‌شدت برمی‌گردد.

این روش هم همانند جراحی‌های دیگر، باید توسط پزشک متخصص با بازدید دقیق شرایط فرد تجویز شود. منفعت گیری‌ی عمومی و غیرعلمی از این راه حلها، به‌اختصاصی در کلینیک‌های غیرمجاز یا تبلیغات فضای مجازی، کاملاً غیرمجاز و خطرناک است.

شاخص توده بدنی چیست و چطور می‌توان آن را محاسبه کرد؟

شاخص توده بدنی از تقسیم وزن (بر حسب کیلوگرم) بر مجذور قد (بر حسب متر) به دست می‌آید و فرمول آن به‌صورت BMI = وزن ÷ قد² است. به‌طور مثال، اگر فردی ۷۴ کیلوگرم وزن و ۱.۶۰ متر قد داشته باشد، شاخص توده بدنی او برابر است با ۷۴ ÷ (۱.۶ × ۱.۶) که حدوداً ۲۸.۹ می‌شود. این عدد در محدوده اضافه‌وزن قرار دارد.

بر پایه این شاخص، افراد با عدد کمتر از ۱۸.۵ لاغر برداشت خواهد شد، عدد بین ۱۸.۵ تا ۲۴.۹ نشان‌دهنده وزن نرمال است، ۲۵ تا ۲۹.۹ اضافه‌وزن محسوب می‌شود، ۳۰ تا ۳۴.۹ چاقی درجه یک، ۳۵ تا ۳۹.۹ چاقی درجه دو و ۴۰ به بالا چاقی مفرط یا چاقی درجه سه به حساب می‌آید. با این حال این شاخص برای همه افراد کاربرد دقیق ندارد و در رابطه کودکان و نوجوانان باید به جای BMI خام از جداول رشد و نمودارهای صدکی منفعت گیری کرد. این چنین زنان باردار نیز به علت شرایط فیزیولوژیک خاص‌شان مشمول این شاخص نمی‌شوند.

برخی گروه‌ها همانند ورزشکاران حرفه‌ای، به‌اختصاصی در رشته‌هایی چون وزنه‌برداری یا بدنسازی، امکان پذیر BMI بالایی داشته باشند اما مقدار چربی بدنشان پایین باشد، چرا که وزن بالای آن‌ها ناشی از توده عضلانی است، نه چربی. به این علت برای تفسیر صحیح این شاخص، دقت به شرایط فردی و مراجعه به متخصص اهمیت بسیاری دارد.

سپس از خروج بالون حتی دچار اضافه وزنی بیشتر از قبل خواهد شد؛ علت این اتفاق چیست و پروتز معده هم همین‌طور است؟

دقیقاً. بالون معده یک روش موقتی است. وقتی که داخل معده قرار دارد، علتکاهش اشتها و دریافت کالری می‌شود. اما بعد از خروج بالون، اگر رفتارهای غذایی و سبک زندگی اصلاح نشده باشد، وزن فرد نه تنها برمی‌گردد، بلکه در تعداد بسیاری موارد افزایش بیشتری نسبت به قبل اشکار می‌کند.

پروتز معده نیز از لحاظ کارکرد شبیه است و این ابزارها درمان قطعی چاقی نیستند، بلکه ابزار کمکی و موقت برای برخی شرایط خاص می باشند. پیشنهاد نمی‌شود که افراد برای افت وزن بدون بازدید‌های تخصصی به این راه حلها متوسل شوند.

چه افرادی کاندید جراحی درمان چاقی می باشند؟

افراد مبتلا به چاقی مفرط (BMI بالای ۴۰) یا چاقی درجه دو (BMI بین ۳۵ تا ۴۰) به همراه بیماری عرصه‌ای همانند دیابت یا سختی خون بالا که در صورت عدم پیروزی در راه حلهای علمی همانند رژیم و فعالیت بدنی، کاندید جراحی درمانی محسوب خواهد شد.

در همه موارد، اصلاح الگوی زندگی شامل تغذیه سالم، تحرک کافی، مدیریت استرس و خواب مناسب هم چنان پایه و شاه‌کلید درمان چاقی است، چه جراحی انجام شود، چه نه.