فاطمه مرادخانی: در حالی که دولت چهاردهم داخل دومین سال فعالیت خود می‌شود، بازدید کارنامه نهاد‌های راهبردی سرزمین فرصتی برای برسی واقع‌بینانه پیشرفت‌ها و چالش‌ها فراهم می‌آورد. یکی از حوزه‌هایی که در سال نخست این دولت با تحرک چشم‌گیر همراه بوده،  صنعت فضایی ایران است. از پرتاب موفق ماهواره‌های بومی تا شراکت قسمت خصوصی و پیشرفت در زیرساخت‌های پایگاهی، نشانه‌هایی از فعال شدن مجدد سیاست فضایی سرزمین به چشم می‌خورد.

بازنگری در حکمرانی فضایی؛ از شورای عالی تا نقشه راه ملی

یکی از عمل های دولت چهاردهم در حوزه فضایی راه اندازی مجدد شورای عالی فضایی و پافشاری رئیس‌جمهور بر “کاربردی‌سازی فناوری فضایی” می بود. مسعود پزشکیان در این نشست خواستار تدوین نقشه راه عملیاتی و زمان‌مند برای گسترش این صنعت شد؛ گامی برای مقابله با موازی‌کاری، افت اتلاف منبع های و افزایش منفعت‌وری در اجرای پروژه‌های فضایی.

پرتاب‌های موفق؛ از چمران تا ناوک 

یکی از درخشان‌ترین جنبه‌های کارکرد فضایی در سال نخست، افزایش پیروزی در پرتاب ماهواره‌ها با تکیه بر توان بومی می بود که در این راستا چند پرتاب شاخص رقم خورد که به شرح زیر است:

ماهواره «چمران ۱»

ماهواره تحقیقاتی «چمران ۱» در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۴۰۳ با منفعت گیری از ماهواره‌بر «قائم ۱۰۰» به فضا پرتاب شد و با پیروزی در مدار ۵۵۰ کیلومتری زمین قرار گرفت. این دستاورد مهم در صنعت فضایی ایران، نتیجه همکاری گروه فضایی صنایع الکترونیک ایران (صاایران) با پژوهشگاه هوافضا و شرکت‌های خصوصی دانش‌بنیان است.

ماهواره چمران ۱ که وزنی معادل ۶۰ کیلوگرم دارد، برای تست سیستم‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری در راستای اثبات فناوری مانور مداری طراحی شده است. ماموریت مهم این ماهواره، انجام آزمایش‌هایی برای اثبات توانمندیهای تکنولوژیکی در مدیریت و کنترل ماهواره‌ها در ارتفاعات گوناگون و فاز‌های گوناگون مداری است.

علاوه بر آن ماهواره چمران ۱ می‌تواند به برسی زیرسامانه پیشرانش گاز سرد در سامانه‌های فضایی و بازدید کارکرد زیرسامانه‌های ناوبری و کنترل حالت بپردازد.

ماهواره‌بر «قائم ۱۰۰» که سوخت جامد دارد، توسط متخصصین نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی طراحی و ساخته شده است. در دومین عملیات مداری خود، این ماهواره‌بر توانست با پیروزی عملیات مدارگذاری ماهواره چمران ۱ را به انجام رساند و توانمندی‌های ایران در حوزه پرتاب‌های فضایی را به نمایش بگذارد.

ماهواره سنجشی «کوثر»

در تیرماه ۱۴۰۳، از دو ماهواره پیشرفته ایرانی، «هدهد» و «کوثر»، رونمایی شد که هرکدام با ویژگی‌های خاص خود، نمایانگر پیشرفت‌های قابل دقت در صنعت فضایی سرزمین می باشند.

ماهواره سنجشی «کوثر» که نسخه پروازی آن با پاد پروازی تجهیزبه دو دوربین با طیف رنگی برای عکس‌برداری است، یکی از دستاورد‌های قابل دقت ایران در عرصه فناوری فضایی به حساب می اید. رزولوشن این ماهواره برابر با ۳/۴۵ متر است و قرار است پرتاب آن در پاییز امسال از سرزمین روسیه با منفعت گیری از پرتابگر سایوز انجام شود. این ماهواره، اولین محصول فضایی شرکت دانش‌بنیان امیدفضا است که طراحی آن از تابستان ۱۳۹۸ اغاز شد. «کوثر» از استاندارد ماهواره‌های مکعبی پیروی می‌کند که این ویژگی علتکاهش زمان و هزینه فرآیند ساخت آن می‌شود. با تجهیزات گسترش یافتهاش، این ماهواره به گفتن اولین ماهواره ایرانی با وضوح متوسط ۳.۴۵ متر GSD شناخته می‌شود، که تا سال ۱۴۰۰، گسترش یافتهترین ماهواره سنجشی ایران محسوب می‌شود.

ماهواره «هدهد»

ماهواره «هدهد» دیگر ماهواره ایرانی است که ماموریت‌های مهمی را در حوزه فضایی بر مسئولیت دارد. این ماهواره دارای دو ماموریت مهم است؛ اولی، تشکیل بستر تبادل مطلب اختصاصی تحت کاربری اینترنت اشیا و دومی، انجام مطالعات اولیه و امکان‌سنجی برای تشکیل یک بستر فضایی جهت نوآوری‌های تازه است. ماهواره «هدهد» با طراحی و فناوری‌های تازه خود، در راستای گسترش ظرفیت‌های فضایی سرزمین قدم‌های مؤثری برداشته است.

پرتاب مشترک این دو ماهواره در تاریخ ۱۵ آبان ۱۴۰۳ با منفعت گیری از پرتابگر سایوز از پایگاه فضایی وستوچنی روسیه صورت گرفت. پرتابگر سایوز یکی از پرکاربردترین و معتبرترین پرتابگر‌ها در صنعت فضایی است که با قطر ۲۹.۹۵ متر و طول ۴۶ متر، قادر به حمل محموله‌هایی با ظرفیت ۴۲۳۰ کیلوگرم است.

بلوک انتقال مداری «سامان ۱»

در تاریخ ۱۶ آذر ۱۴۰۳، بلوک انتقال مداری «سامان ۱» به همراه دو محموله جانبی دیگر شامل یک کیوب‌ست و یک محموله تحقیقاتی، توسط ماهواره‌بر سیمرغ از پایگاه پرتاب امام خمینی با پیروزی به فضا پرتاب شد. این بلوک انتقال مداری در مدار بیضوی با ارتفاع اوج ۴۱۰ کیلومتر و حضیض ۳۰۰ کیلومتر قرار گرفت.

ماهواره‌بر سیمرغ، یک ماهواره‌بر سوخت مایع دو مرحله‌ای است که توسط وزارت دفاع و حمایتنیرو‌های مسلح طراحی و ساخته شده است. در هشتمین پرتاب خود، این ماهواره‌بر توانست با تزریق موفق چندگانه بلوک انتقال مداری «سامان ۱» و دو محموله تحقیقاتی دیگر با مجموع وزن نزدیک به ۳۰۰ کیلوگرم، رکورد جدیدی در وزن محموله‌های قابل پرتاب سرزمین ثبت کند.

در همین پرتاب، ماهواره مخابراتی فخر ۱ نیز به مدار تزریق شد. این ماهواره که توسط متخصصان صنایع الکترونیک وزارت دفاع طراحی و ساخته شده، در مدار ۴۱۰ کیلومتری قرار گرفت. ماهواره فخر ۱ که به پاس خدمات علمی و تحقیقاتی شهید محسن فخری‌زاده به این نام نام‌گذاری شده است، یک نانو ماهواره با ابعاد ۳ واحدی (۳ U) و وزن کمتر از ۱۰ کیلوگرم است.

ماهواره فخر ۱ با مأموریت اثبات فناوری‌های کلیدی در منظومه ماهواره‌های مکعبی و به گفتن محموله جانبی، توسط پرتابگر سیمرغ به فضا پرتاب شد. مقصد مهم این مأموریت، تثبیت فناوری پرتاب چندگانه توسط پرتابگر سیمرغ است.

در روز ملی فناوری فضایی، از سه ماهواره ناوک ۱، پارس ۱ و پارس ۲ با مقصد تحکیم توانمندی‌های فضایی سرزمین رونمایی شد.

ماهواره «ناوک ۱»

ماهواره ناوک ماهواره‌ای مخابراتی است که به پشتیبانی پلتفرم ماهواره‌های کلاس ۲۰ تا ۵۰ کیلوگرم پژوهشگاه فضایی گسترش یافته است.

مقصد مهم ماهواره ناوک آزمون کارکرد صحیح پرتابگر سیمرغ بهینه است که در آینده نزدیک پرتاب خواهد شد. پرتابگر سیمرغ بهینه، ماهواره ناوک را به مدار بیضوی کشیده تزریق خواهد کرد.

ماهواره ناوک وزنی حدوداً ۳۴ کیلوگرم و ابعاد ۴۰ در ۴۰ در ۶۰ سانتیمتر دارد. این ماهواره دارای محموله دوزیمتری برای اندازه‌گیری مقدار تشعشعات فضایی است. ربط مخابراتی این ماهواره با ایستگاه‌های زمینی در باند فرکانسی S برقرار خواهد شد. ماهواره ناوک دارای سنسور مگنتومتر برای سنجش میدان مغناطیسی زمین و عملگر‌های تورکر برای کنترل جهت‌گیری ماهواره در فضا است.

یکی از مأموریت‌های ماهواره ناوک سنجش تشعشعات فضا با عبور از کمربند ون آلن و صحت‌سنجی کارکرد ماژول‌های گسترش‌یافته در پژوهشگاه فضایی ایران است. بر این مبنا، کارکرد زیرسیستم‌های گوناگون این ماهواره همانند برد‌های توان، پردازش، دوزیمتری، درایور تورکر و عملگر تورکر در مدار مورد آزمون قرار خواهد گرفت. این چنین آزمون کارکرد الگوریتم‌های کنترلی در فاز آرام‌سازی و آزمون برقراری لینک مخابراتی در ارتفاع بالا و کارکرد زیرسیستم موقعیت‌یابی GPS ارتقا یافته برای منفعت گیری در ارتفاع بالای ۱۰۰۰ کیلومتر از مأموریت‌های دیگر این ماهواره است.

«پارس ۲»

ماهواره پارس‌۲ با وزن ۱۵۰ کیلوگرم، تجهیزبه دو محموله تصویربرداری با دو نوع سنجنده متفاوت خطی با قوت تفکیک ۳ متر رنگی و سنجنده دو‌بعدی با قوت تفکیک ۴ متر تک‌رنگ و ۸ متر چندطیفی است که با ترکیب تصاویر به‌دست‌آمده از محموله‌ها و تکنیک‌های نرم‌افزاری به قوت تفکیک بهتر از ۲٫۵ متر خواهد رسید.

هر دو محموله به‌صورت کاملاً بومی در داخل سرزمین طراحی و ساخته شده‌اند. این چنین این ماهواره تجهیزبه پیشرانه بوده و امکان اصلاح مشخصه‌های مداری جهت حصول شرایط بهینه تصویربرداری را خواهد داشت. ماهواره پارس‌۲ قادر به برآورده‌سازی طیف متنوعی از کاربرد‌ها در قسمت‌های گوناگون محیط‌زیست، جنگل‌داری، حوادث غیرمترقبه و مدیریت شهری خواهد می بود.

نمونه ارتقا یافته «پارس ۱»

نمونه ارتقا یافته ماهواره پارس‌۱، یک ماهواره سنجشی تصویربرداری است که با منفعت گیری از پلتفرم کلاس بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم ماهواره‌های سنجشی پژوهشگاه فضایی ایران گسترش یافته است.

نمونه اول این ماهواره در سال قبل با پیروزی با پرتابگر سایوز پرتاب شد و مورد آزمون قرار گرفت. نتایج این پرتاب در بهبود نمونه دوم ماهواره پارس‌۱ مورد منفعت گیری قرار گرفت و اصلاحات ملزوم در نمونه دوم ماهواره نسبت به نمونه اول پارس‌۱ انجام شده است.

نمونه دوم ماهواره پارس‌۱ به ارتفاع نزدیک به ۵۰۰ کیلومتری و در مدار نزدیک به زمین پرتاب خواهد شد. وزن این ماهواره کمتر از ۱۵۰ کیلوگرم است و دارای سه محموله تصویربرداری Multispectral (MS)، Short-wave infrared (SWIR)، Thermal infrared (TIR) است که هر کدام از آنها طیف‌های نوری و حرارتی گوناگون و به ترتیب با دقت ۱۵ متر، ۱۵۰ متر و ۳۰۰ متر تصویربرداری می‌کنند. تصاویر اخذ شده از طریق باند ایکس مخابراتی به زمین ارسال می‌شود.

این ماهواره دارای سیستم تعیین موقعیت و کنترل حالت سه‌محوره با دقت بهتر از نیم درجه است. انرژی این ماهواره از طریق سلول‌های خورشیدی گالیم آرسناید فراهم می‌شود که بر روی پانل‌های بازشونده قرار دارند.  ذخیره انرژی در باتری انجام می‌شود و از طریق مبدل‌های گوناگون در بین اجزای ماهواره توزیع می‌شود.

این ماهواره از طریق سیستم پیشران گاز سرد امکان اصلاح مداری و تصحیح نقطه تزریق را دارد. این ماهواره این چنین دارای یک محموله ثانویه به‌نام دوزیمتر است که ماموریت اندازه‌گیری مقدار یون تجمعی تشعشات را بر مسئولیت دارد. سازه ماهواره به شکل مکعبی و از صفحات لانه‌زنبوری ساخته شده است که حداکثر مقاومت در برابر ارتعاشات لحظه پرتاب را دارا است. جهت افزایش قابلیت مطمعن ماهواره، زیاد تر قسمت‌های ماهواره دارای قطعات جانشین بوده و در برابر رخداد اشتباه مقاوم است.

قسمت خصوصی در مدار فضا

تحولی دیگر در این یک سال، ورود فعال قسمت خصوصی به حوزه فضایی می بود؛ اتفاق‌ای که می‌توان آن را سرآغاز شکل‌گیری “دیپلماسی فضایی غیردولتی” ایران دانست.  برای نخستین‌بار، در آبان ماه ۱۴۰۳ دو ماهواره خصوصی ایرانی توسط پرتابگر روسی سایوز به مدار زمین ارسال شدند. ماهواره کوثر، یک ماهواره تصویربرداری با برد بلند به وزن ۳۰ کیلوگرم و هدهد، ماهواره‌ای با کاربرد اینترنت اشیاء (IoT) برای پایش اشیاء و زیرساخت‌ها به وزن ۴ کیلوگرم، دو قدم مهم برای شراکت غیردولتی در حوزه فضایی به شمار می‌روال.

گسترش زیرساخت‌ها؛ پایگاه چابهار در اغاز منفعت‌برداری

دولت چهاردهم در مسیر دستیابی به توان پرتاب جدا گانه و پایدار، گسترش زیرساخت‌ها را نیز در برتری قرار داده است که می‌توان به پایگاه فضایی چابهار اشاره کرد. این پایگاه در آخر سال ۱۴۰۳ با پیشرفت فاز نخست به بیشتر از ۸۰ درصد، به یکی از امید‌های مهم سرزمین برای پرتاب‌های بومی در آینده نزدیک تبدیل شده است. این چنین، مراکز دریافت داده و کنترل پرتاب در سلماس و چناران نیز به پیشرفت فیزیکی بیشتر از ۷۵ درصد رسیده‌اند و زیرساخت‌های حیاتی برای چرخه کامل عملیات فضایی را فراهم کرده‌اند.

اگرچه چالش‌هایی همانند تحریم‌های فناورانه، افتاندوخته‌گذاری خارجی و پراکندگی نهاد‌های مسئول هم چنان پابرجاست، اما تثبیت پرتاب‌گر‌های داخلی، پیشرفت زیرساخت‌ها و وجود قسمت خصوصی نویدبخش شکل‌گیری حکمرانی فضایی نوین در سرزمین است.

با اغاز سال دوم دولت، چشم‌انداز گسترش فضایی ایران نیازمند سیاست‌گذاری هوشمندانه‌تر، جذب اندوخته‌گذاری و حرکت به‌سوی بازار‌های بین‌المللی است؛ مسیری که می‌تواند فضا را از حاشیه به متن گسترش ملی رساند.

انتهای مطلب/