مستند در جستجوی تختکنشینها روایت تلخ از دامداران سیستانی که به قاچاق سوخت روی آوردند
شیرزایی با تأکید بر اینکه این مستند به جستجوی یک هویت فراموش شده میپردازد، گفت تختکنشینها از اقوام قدیمی سیستان بودند که در دل دریاچه هامون به دامداری و پرورش گاو سیستانی مشغول بودند. متاسفانه با خشکسالیهای پی در پی، این گروه و نسل اصیل گاو سیستانی از هامون برچیده شدند و دیگر خبری از آنها نیست.
او توضیح داد واژههای تختک و تختکنشین از زبان محلی گرفته شده و به مردمی اشاره دارد که در هامون به گلهداری میپرداختند. تختک به جزیرههایی در هامون گفته میشود که از سطح آب بالاتر بوده و امکان استراحت گاوها را در شب فراهم میکرده؛ این فضا کمکم به محل زیست انسان و دام در کنار هم تبدیل شده بود.
این فیلمساز در مورد مسیر تحقیق فیلم خود اظهار کرد منبع سازمانیافتهای در ارتباط با تختکنشینها وجود ندارد. تنها چند عکس از آقای هرتسفلد، جامعهشناس و باستانشناس آلمانی، توسط دوستان در اختیار ما قرار گرفت که احتمالا اولین تصاویر ثبت شده از زندگی آنها بوده است. به همین دلیل پژوهش این مستند بیشتر بر پایه تحقیقات میدانی پیش رفت.
شیرزایی افزود پیکره گاو سیستانی در ۳۵۰۰ سال پیش در شهر سوخته دیده میشود. از سال ۱۳۹۸ تلاش زیادی برای یافتن تصاویر اولیه از زندگی تختکنشینها کردیم و خوشبختانه برخی تصاویر مربوط به دهه ۱۳۵۰ را از منابع شخصی جمعآوری کردیم.
او با تأکید بر اینکه حل مسئله هاموننشینها نیازمند اجماع جهانی است، گفت در شرایط جاری نمیتوان از هاموننشینها سخن گفت، چرا که فردی در هامون نمانده است. این مسئله در سطح ملی قابل حل نیست و عمده مشکلات به افت بارندگی برمیگردد. من سالها با آخرین بازماندگان هامون زندگی کردهام و این مستند حاصل همین مراودات است.
کارگردان مستند ادامه داد این پروژه را به مدت ۵ سال بایکوت کردیم با امید اینکه آب به هامون برود و بخشی از زیست تختکنشینها را ببینیم. حداقل دو بار آب در هامون جاری و مجددا خشک شد. خشکسالی در شمال و جنوب سیستان و بلوچستان فراگیر است و تولیدات کشاورزی به ویژه خرما و مرکبات دچار ضعف جدی شده است.
شیرزایی در مورد سیستان و بلوچستان گفت این استان بیشترین نرخ جوانی را دارد اما از طرف دیگر بیشترین نرخ بیکاری را نیز تجربه میکند. تختکنشینها با سختی شرایط جوی و افت حمایتی دولتی، گاوهای خود را به نصف قیمت به قصابها فروختند و با پول حاصل به سمت قاچاق سوخت رفتند. نگهداری دام برای آنها تنها نابودی اندوخته بوده است.
او دلیل انتخاب این سوژه را تشریح کرد من اهل این منطقه هستم و ساخت این فیلم یک الزام برای من بود. تختکنشینها زیست و اجتماعی خاص در سیستان داشتهاند، اما مسیر تحقیق بسیار سخت و طولانی بود چون اسناد و ثبت تصویری کمی داشتیم.
فیلمساز در مورد ساختار فیلم گفت تصمیم داشتیم فیلمی کاملا مشاهدهگرانه بسازیم، اما هر گروهی که میرفتیم از هامون رفته بودند. این موضوع کار را سخت کرد و قصه چندپاره شد، به ناچار نریشن نوشتیم و خرده روایتها را جمعبندی کردیم. خوشبختانه از نتیجه راضی هستم.
شیرزایی نقش تلویزیون در پوشش مسائل زیستمحیطی را حیاتی دانست و گفت نه تنها سیستان، بلکه اکثر اقلیم کشور در دهه اخیر دچار مشکلات زیستمحیطی شده است. باید با فرهنگسازی، الگوهای مصرف و تطبیق دانش امروزی بر این شرایط فائق بیاییم. رسانه ملی و تلویزیون با تمام توان در این میدان حاضر شدهاند.
بر اساس این گزارش، مستند در جستجوی تختکنشینها امشب سهشنبه ۲۹ آبان ماه ساعت ۲۱ از شبکه مستند سیما پخش میشود و بازپخشهای آن فردا چهارشنبه ۳۰ آبان ماه ساعت ۹ صبح و ۲۴ خواهد بود.










