سریال سوجان با روایت سه نسل زن گیلانی روی آنتن شبکه یک رفت
به گزارش تاشکن، سریال سوجان از شنبه ۱۹ آبان‌ماه بر روی آنتن شبکه یک سیما آغاز به کار کرد. این اثر با شیوه‌ای روایی مشابه قصه‌های واقعی و با عبارت یکی‌می‌بود یکی‌نبوده آغاز می‌شود. ثریا قاسمی در نقش مادربزرگی داستان دختری قابله را روایت می‌کند که در دوران ارباب‌رعیتی برای فرار از ازدواج اجباری با خان، با نامزدش عقد می‌کند و شبانه به دل جنگل می‌فرارد.
خطوط روایی و ساختار داستان
همزمان با این روایت، مخاطب با نوه مادربزرگ به نام سوجان آشنا شده و به وقایع مرکزی داستان می‌رسد. از آنجا که سریال قرار است داستان سه نسل یک خانواده را بگوید، دو خط روایی متفاوت در کنار هم قرار گرفته و از نظر معنایی به یکدیگر گره خورده‌اند. شیوه معارفه شخصیت‌ها از ابتدا با دقت پیش می‌رود و سریال نگاهی جامعه‌شناسانه به تحولات سیاسی‌اجتماعی ایران دارد.
فریدون حسن‌پور، کارگردان سریال‌های پرمخاطب از یاد رفته، گذر از رنج‌ها و کوبار، فیلمنامه این سریال را نوشته و حسین تبریزی، سیدعلی حسینی و هدیه رضایی آن را باز‌نویسی کرده‌اند. حال‌وهوای قسمت‌های اول سوجان مخاطبان را به یاد سریال‌هایی چون بعد از باران، از یاد رفته، گذر از رنج‌ها و وارش می‌اندازد که با محوریت زندگی زنان روستایی در گیلان ساخته شده بودند.
باز‌سازی فضای تاریخی گیلان
حسین تبریزی تلاش کرده فضای سال‌های اوایل ۱۳۰۰ خورشیدی را باز‌سازی کند. شمایل خانه‌های روستایی، لباس‌ها، سبک زندگی، جنس روابط و محدودیت‌های آن دوره با دقت انتخاب شده‌اند. در قسمت اول دو برهه زمانی مختلف نمایش داده شده که زندگی دو نسل را به تصویر می‌کشند و تفاوت‌های نسل‌ها به خوبی تداعی شده است.
برگ برنده سریال تا اینجا، بازی ثریا قاسمی است. حضور او و قصه‌ای که با آب‌وتاب برای نوه‌اش تعریف می‌کند، باعث اتفاقات جذابی شده است. قاسمی مادربزرگی را ایفا کرده که برخلاف زنان آن دوره زیر بار زور نمی‌رود و با نوه‌اش همراه است تا زندگی بهتری بسازد. او جسارت و قوت یک زن روستایی را به تصویر کشیده است.
دیدگاه مدیرکل صداوسیما گیلان
تقی ربانی، مدیرکل صداوسیما گیلان، درباره سریال و مراحل تشکیل آن گفت این اثر برای تحقق شعار هویت‌محوری و عدل‌گستری در دوره تحول نکات برجسته‌ای دارد و قصه و دورانی که پرداخته شده، کششی دارد که مخاطب را همراه خود کند. وی بر اهمیت پرداختن به زن مقاوم ایرانی، خانواده‌محوری و روایت بخشی از تاریخ گیلان تأکید کرد.
ربانی افزود قصه از دوران پهلوی اول آغاز شده و تا پهلوی دوم ادامه دارد. ما شاهد زنان ایرانی، به‌ویژه زنان گیلانی هستیم که محور خانواده بودند و دوش به دوش مردان به کار و فعالیت می‌پرداختند و ستم‌های فرا‌وانی تحمل کردند. سریال استحکام خانواده و قدرت زنان در خانواده را به تصویر کشیده که نماد جایگاه واقعی زن ایرانی و گیلانی است.
وی در خصوص عملیاتی شدن شعار هویت‌محوری در سریال‌های خارج از پایتخت گفت با دقت به سیاست دوره تحول مبنی بر خروج مجموعه‌های نمایشی از فضای آپارتمانی تهران و توجه به همه مناطق و اقشار، ساخت چنین سریال‌هایی از بستر شبکه‌های ملی می‌تواند به شناساندن فرهنگ و آداب‌ورسوم مردم در استان‌های گوناگون کمک کند. ربانی بر توان‌مندی‌های مغفول‌مانده در استان‌ها تأکید کرد و گفت رسانه باید به سوی مراکز برود تا این قابلیت‌ها به منصه ظهور برسد.
گفتگو با تهیه‌کننده سریال
مهدی کریمی، تهیه‌کننده سوجان که سابقه فیلم‌هایی چون آژانس شیشه‌ای، رنگ خدا، پاداش، روبان قرمز، چ و مهر مادری را دارد، پس از سریال جلال ۱ تهیه‌کنندگی این اثر را بر عهده گرفت. او درباره قصه سوجان گفت این سریال نمایش یک دوره تاریخی در جغرافیای گیلان است که به نقش مؤثر زن در خانواده اشاره می‌کند و به سه نسل زن (مادربزرگ، مادر و نوه) می‌پردازد.
کریمی توضیح داد در می‌انه تشکیل جلال ۱، این سریال از سوی سیمای مرکز استان‌ها به ایشان پیشن‌هاد شد. فیلمنامه در سال ۱۳۹۷ به قلم فریدون حسن‌پور نوشته شده بود و آن‌ها با یک فیلمنامه آماده کار را پذیرفتند. سریال در پنج فصل ۶۰ قسمتی در امور استان‌های صداوسیما از پروژه‌های متمرکز با صداوسیما مرکز گیلان شکل گرفت و با نگارش فصل اول، مقدمات تشکیل در سال ۱۴۰۰ فراهم شد.
وی ادامه داد با توجه به تغییرات مدیریتی در سازمان، تشکیل سریال با نگاهی مبتنی بر دوره تحولی رسانه ملی و پس از بازنگری فیلمنامه، از ۱۵ تیر ۱۴۰۱ آغاز شد. مسئله مهم، نمایش نقش مؤثر زن در خانواده است. در بستر این روایت خانوادگی و اجتماعی، شاهد تغییرات سیاسی و حاکمیتی در گیلان از ۱۳۱۰ تا ۱۳۵۷ هستیم که تقریبا مطابق واقعیت و اتفاقاتی است که در ایران رخ داده است.
تهیه‌کننده درباره داستان افزود روایت سه نسل است. مادربزرگ که قابله روستاست، در کنار دختر و نوه‌اش که شغل او را ادامه می‌دهند، داستان‌هایی را شکل می‌دهند. سریال با داستان عاشقانه سوجان، نوه خانواده، به فضای ملودرام می‌رود و مخاطبان در کنار وقایع تاریخی و ماجرا‌های خانوادگی، عاشقانه‌ای پر فراز و نشیب را تماشا می‌کنند.
چالش‌های تولید و لوکیشن‌ها
کریمی درباره محل فیلمبرداری و انتخاب بازیگران گفت فیلمبرداری در روستا‌های گوناگون و مناطق سیاهکل و لاهیجان انجام شده. بیش از ۱۰۰ شخصیت در سوجان وجود دارد که ترکیبی از بازیگران ملی و بومی استان‌اند. حضور بازیگران و هنرمندان مستعد استانی در امتداد اهداف سازمان برای کشف استعداد‌ها و دادن فرصت به هنرمندان کمتر دیده شده است.
وی به تهران‌گریزی و روایت قصه‌ها در شهر‌های دیگر اشاره کرد و گفت با توجه به توانایی تشکیل جلال در تبریز و مرکز آذربایجان شرقی، واقعا جای خالی دیده شدن فرهنگ متنوع و جغرافیای گسترده ایران حس می‌شود. تشکیل در مراکز محاسن زیادی دارد که کشف توانایی‌های بازیگری و پشتیبانی از اقتصاد در شهر‌های گوناگون بخشی از آن است.
با این حال کریمی تأکید کرد که برخلاف انتظار، هزینه تولید در خارج از پایتخت بیش‌تر از تهران است. چون به محض فاصله گرفتن از مرکز، هزینه‌های اضافی همانند اسکان، رفت‌وآمد از پایتخت و تهیه امکانات فنی باید متحمل شود. در گیلان به علت شکل گردشگری در فصول گوناگون و ورود مسافران، مدام با نوسان قیمت‌ها مواجه بودند و هزینه پذیرایی و اسکان عوامل بسیار بیش‌تر از تهران و رقمی دور از انتظار بود.
در خصوص ساخت دکور در دوره‌های تاریخی مختلف، او گفت وجود دوربین در محل واقعی قصه از نظر تنوع بصری، قوت اجرایی و باور‌پذیری به روایت کمک می‌کند و تا آنجا که امکان داشت از آن فضا‌ها استفاده شده است. با توجه به هزینه ساخت خانه‌های روستایی و لوکیشن‌های تاریخی گیلان، ترجیح می‌دادند این بنا‌ها و دهکده روستایی به عنوان فضایی برای گردشگری و درآمدزایی استان بماند؛ اما این میل در صاحبان زمین دیده نشد و ناچار شدند هر دکوری که آماده کردند بعد از فیلمبرداری تخریب و به شکل اولیه به صاحبان تحویل دهند.
کریمی گفت دست‌وپنجه نرم کردن با هزینه‌های اضافی که دوری از مرکز ایجاد می‌کند، مواردی است که نیاز به تصمیم‌گیری و بازنگری مدیران در پرداخت هزینه‌ها دارد و مشخص می‌کند که باید با درایت خاص از چنین پروژه‌هایی حمایت کنند. وی در خصوص بهره‌گیری از هنرمندان استانی افزود ظرفیت‌هایی که در برخی استان‌ها از نظر بازیگری و عوامل اجرایی وجود دارد، واقعا از نظر تخصصی وزنه‌ای برای کار هستند. ضمن اینکه برای بازیگران شناخته شده که در پایتخت زندگی می‌کنند، پنج-شش ماه دوری از خانواده دشوار است و از جمله سختی‌های کار در شهرستان‌هاست. وجود این هنرمندان استانی هم به جذابیت‌های بصری کار اضافه می‌کند و هم سبد بازیگری را متنوع می‌سازد.
دیدگاه کارگردان و مجری
حسین تبریزی، کارگردان سریال‌هایی چون جاده در دست تعمیر، بوی باران، تا رهایی، صبح آخرین روز و رخنه، درباره ساخت مادر سوجان گفت سریال در فضای روستا و شهر می‌گذرد و بخشی از دهه ۱۳۱۰ و دهه ۱۳۵۰ خورشیدی را می‌بینیم. چشم‌انداز سریال برای پنج فصل در نظر گرفته شده و نگارش و ساخت فصول بعدی در مرحله تصمیم‌گیری در سازمان صداوسیما قرار دارد.
وی درباره فیلمنامه گفت حاصل تلاش فریدون حسن‌پور یک ملودرام عاشقانه بود که ما نیز در یک باز‌نویسی تغییراتی را از نظر ساختاری و محتوایی دادیم تا داستان با فضای اجتماعی و تاریخ زمان خودش همگام شود. تبریزی با اشاره به پرداختن به زنان در برهه‌هایی از تاریخ گیلان افزود نقش محوری این سریال بر عهده مادر سوجان، زن گیلانی است که در موضوعاتی چون مبارزه با استبداد و تحکیم بنیان خانواده وجود دارد. فضای اجتماعی حاکم دهه ۱۰ تا ۵۰ قرن معاصر در خانواده و جامعه پیرامونی گیلان به تصویر آمده است.
تبریزی انتخاب بازیگران را قسمت مهم و دشوار سریال دانست و گفت در این اثر ۴۰ تا ۵۰ درصد بازیگران شناخته شده ملی دعوت شده‌اند. انتخاب ثریا قاسمی برای نقش مادرجان (مادربزرگ سوجان)، حدیث نیکرو برای نقش دختر مادرجان و غزال اکرمی در نقش سوجان، قسمت مهمی از قصه را نمایان کرده است. ضمن اینکه مخاطبان از بازی بازیگرانی چون سیما تیرانداز و بهزاد فرا‌هانی در دهه ۵۰ لذت خواهند برد.
وی با اشاره به اهمیت طراحی صحنه و لباس در این اثر تاریخی گفت گیلان سرزمینی سرسبز است و داستان در فضای واقعی شکل می‌گرفت؛ اما به علت وفاداری به تاریخ سرزمین گیلان تلاش کردند با طراحی صحنه و دکور کیوان ذوالفقاری و طراحی لباس زهره رفیعی، این داستان عاشقانه را به شکلی باورپذیر و جذاب تدوین کنند.
می‌ثم آهنگری، مجری مطرح سریال مادر سوجان نیز گفت این مجموعه تلویزیونی فرهنگ و رسوم گیلان را از صد سال پیش تا اکنون به تصویر می‌کشد. داستان سریال از قیام می‌رزا کوچک‌خان را روایت می‌کند و ما قصه زندگی چند نسل در یک خانواده را تا قبل از انقلاب اسلامی داریم. روایت از زبان مادربزرگ با بازی ثریا قاسمی است که نقش جوانی‌های او را بازیگری از خطه گیلان ایفا می‌کند. او که قابله روستا بوده، سرگذشتش را برای نوه‌اش سوجان تعریف می‌کند.
آهنگری تصریح کرد سوجان، دختر فهمیده و اهل معرفت خانواده است که زیر نظر مادربزرگ رشد کرده و نسبت به زمانه خود آگاه‌ی دارد. مورد حمایت خانواده بوده، تحصیلات عالیه دارد و با دیگر دختران روستا متفاوت است. در این سریال الگوی هویتی در رابطه عاطفی بین روستاییان دیده می‌شود و این شخصیت‌ها مردم‌دار، معتبر، اهل معنویت، آگاهی‌قسمت و دستگیر اهالی روستا هستند. خانواده محجوب و مورد وثوقی‌اند که اهالی روستا رابطه عاطفی خوبی با آنان دارند.