عملکرد زارع‌پور در وزارت ارتباطات: از پروژه فیبر نوری تا فیل‌ترینگ اینستاگرام
به گزارش تاشکن تا پیش از دوره چهارساله محمدجواد آذری‌جهرمی در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، کمتر وزیری آشکار می‌شد که تا این اندازه دقت رسانه‌ها و افکار عمومی را به خود جلب کند.
آذری‌جهرمی که حتی قبل از وزیر شدن متهم به وجود در نهاد‌های امنیتی بود، می‌گفت شخصی که این چنین ادعایی کرده گرد نخود می‌زند. او تویی‌تربازی حرفهای بود، تلاش می‌کرد طنز باشد و از کری‌خواندن برای چندین می‌لیون هوادار استقلال ابایی نداشت. با آغاز دولت سیزدهم باید بارش را می‌بست و از محله سیدخندان تهران می‌رفت. اکنون همه چشم به راه بودند ببینند چه فردی به‌جای وزیر جوان حسن روحانی قرار است فرمان وزارت آی‌سی‌تی را در دست بگیرد.
وزیر تازه از مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه‌قضائیه به دولت رفت. او فقط یک سال از وزیر جوان بزرگ‌تر بود اما تلاش نمی‌کرد همانند جوان‌ها، شلوار جین و تیشرت بپوشد. هفتمین وزیر ارتباطات سرزمین از همان ابتدا با این ابهام و سوال رسانه‌ها روبرو شد که آیا قرار است این‌ترنت را ببندد؟ یقینا که در دوره زارع‌پور این‌ترنت هیچ‌گاه، همانند آبان ۹۸، کامل قطع نشد اما اتفاقاتی افتاد که از لحاظ تلخی، تن‌به‌تنه وقایع آن سال در حوزه آی‌سی‌تی می‌زد.
زارع‌پور در کمتر از سه سال حضورش در وزارت ارتباطات چه کرد؟
آماده برای آغاز
۲۰ مرداد ۱۴۰۰، در حالی‌که ۸ روز از آغاز به کار دولت سیزدهم می‌گذشت، زارع‌پور به مجلس معارفه شد تا صلاحیتش برای وزارت آی‌سی‌تی بازدید شود. آن زمان، برنامه ۴۵ صفحه‌ای خودش را که ۸ قسمت داشت، به مجلس ارایه کرد.
در برنامه او آمده بود سیاست‌گذاران در سال‌های پیش، به‌درستی به ماموریت‌شان برای تشکیل فضای مجازی در تراز انقلاب اسلامی عمل نکرده‌اند. از دید او و بنا بر آنچه در این برنامه آمده بود، به نقش شورای عالی فضای مجازی در حکمرانی دیجیتال دقت نشده بود و حکمرانی دیجیتال سرزمین، حداقل تا آن زمان، منطبق بر ارزش‌های ایرانی–اسلامی نبوده است.
او معتقد بود به فناوری‌های نوظهور همانند هوش مصنوعی و بلاک‌چین دقت و عرصه جذب سرمایه‌گذاری خارجی را فراهم می‌کند. زارع‌پور بر گسترش شبکه ملی اطلاعات پافشاری کرده و می‌گفت باید در بستر این شبکه این‌ترنت پهن‌باند ثابت، مبتنی بر تکنولوژی فیبر نوری گسترش آشکار کند.
زارع‌پور برنامه‌های متعدد در عرصه‌هایی پست، صنعت فضایی، دولت الک‌ترونیک و همانند این‌ها نیز ارایه کرده بود. سرانجام با شکستن رکورد رأی مطمئن وزیران ارتباطات دوره‌های قبل موفق شد با ۲۵۶ رأی موافق و فقط ۱۷ رأی مخالف داخل پارلمان شود.
آزمون صیانت
زارع‌پور همان ابتدای مسیر با آزمون بزرگی روبرو شد؛ مجلس تقریبا هم‌زمان با قبول زارع‌پور، بازدید طرح موسوم به صیانت را کلید زده بود. بازدید طرح با تصمیم نمایندگان و بنا بر اصل ۸۵ قانون اساسی در کمیسیونی اختصاصی و خارج از صحن علنی انجام می‌شد.
با طرح صیانت نگرانی‌های جدی برای محدودیت زیاد‌تر این‌ترنت به اوج خود رسیده بودند و فعالان آی‌تی و کاربران می‌خواستند بدانند دولت و مجلس هم‌دست در دستهم به بسته شدن فضای این‌ترنت پشتیبانی می‌کنند یا نه.
وزیر تازه ارتباطات در نخستین موضع‌گیری‌اش گفت دلواپس طرح صیانت نیست؛ چون معتقد است با تعامل دولت و مجلس و فعالان این حوزه هم این‌ترنت نظم‌یافته می‌شود هم دغدغه‌های فعالان رفع می‌شود. زارع‌پور برای اثبات حسن‌نیتش چندین بار از وجود نماینده وزارت ارتباطات در کمیسیون بازدید طرح سخن گفت اما هرگز نگفت این نماینده کیست.
آذر ۱۴۰۰ بازدید این طرح با جدیت پیگیری می‌شد تا اینکه در جلسه نهم کمیسیون اظهار شد وزیر ارتباطات همراه ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر وقت شورای عالی فضای مجازی، جلسه‌ای با محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس برگزار کرده‌اند تا نظرشان را در مورد این طرح به رئیس مجلس خبر دهند. گویا در آن جلسه زارع‌پور نسخه جدیدی از طرح صیانت را با مهر محرمانه به قالیباف داده بود که ۳۰ درصد با نسخه اصلی تفاوت داشت.
زارع‌پور در فضای الت‌هاب آن دوره حساس تلاش می‌کرد بازیگر خوب این بازی باشد که تا حدی نیز موفق بود. تلاش می‌کرد همان ابتدای راه، حاشیه‌های این طرح جنجالی گریبان‌گیرش نشود، حتی بهمن ۱۴۰۰ از پوشش رسانه‌ای گسترده آن انتقاد کرد و گفت طرح باید در فضایی آرام و معقول‌تر و در سطح نخبگانی و کار‌شناسی، به دور از تلاطم اجتماعی بازدید شود.
با وجود اینکه طرح صیانت تا این لحظه تصویب نشده و تا این مدت هم بین زمین و هوا معلق است، از زمان سکوت‌ماندنش، زمین‌بازی آی‌سی‌تی سرزمین خالی از حاشیه و چالش نبوده است.
گوگل به سبک زارع‌پور
نارضایتی نسبی از حالت این‌ترنت در نیمه دوم ۱۴۰۰ همچنان ادامه داشت، یقینا نمی‌شد گفت فقط می‌راث دولت سیزدهم است. با وجود این نارضایتی‌ها با آخر فاز اول ماجرای طرح صیانت و حاشیه‌هایش، فضای آی‌سی‌تی سرزمین تا حدی آرام بود تا اینکه تابستان ۱۴۰۱ فرا رسید.
۲۱ تیر همان سال بود که حالت جست‌وجوی امن یا همان برای کاربران ایرانی روی موتور‌های جست‌وجوی گوگل و بینگ اجباری شد تا بدون اینکه کاربر حق انتخاب داشته باشد، همانند کودک با او رفتار شود.
در حالی‌که انتظار می‌رفت زارع‌پور در مورد این قضیه توضیحی بدهد، بیش‌تر از یک هفته طول کشید تا جلوی دوربین‌ها بیاید و بگوید به خواست خانواده‌ها برای مقابله با محتوای‌های غیر‌اخلاقی و خشن این کار را کرده‌ایم. توضیحی که کمتر کسی را راضی کرد.
دلنشین این که، مهدی سالم، مدیر وقت مرکز روابط عمومی وزارت ارتباطات، در همان روز‌ها با انتشار نظر‌سنجی از کاربران تویی‌تر پرسیده بود آیا برای مراقبت از فرزندانشان تمایل به بهره‌گیری از این‌ترنت امن دارند؟ ۸۶ درصد شرکت‌کنندگان در این نظر‌سنجی گزینه خیر را انتخاب کرده بودند و این سوال پیش آمد که خانواده‌ها چه زمانی به زارع‌پور خواست اجباری شدن را داده‌اند.
پیش از طوفان
تابستان داغ ۱۴۰۱ برای زارع‌پور و یقینا کاربران این‌ترنت در ایران سرشار از الت‌هاب و حاشیه بود. اینستاگرام تا این مدت در دسترس بود و می‌لیون‌ها فروشگاه در آن مشغول کسب‌وکار بودند اما اختلال‌های ریز و درشت وجود داشت که باعث شده بود کاربران توانایی خوبی از کار با آن گزارش نکنند. قطعی‌های موقتی، چند دقیقه‌ای یا چند ساعته اینستاگرام در آن دوره زیاد شده بود.
بنا بر اظهار پادرو، اختلالات این‌ترنتی مردادماه باعث کاهش ۳۵ درصدی بازدید و افت ۵۰ درصدی فروش فروشگاه‌های اینستاگرامی شده بود.
سوم مردادماه نیز قطعی برق مرکز مخابراتی انقلاب، در خیابان شیخ بهایی تهران، چند ساعتی این‌ترنت کشور را دچار اختلال کرد. اسفندماه ۱۴۰۰ نیز آتش‌سوزی در این مرکز باعث اختلال گسترده در این‌ترنت کشور شده بود.
فقط یک هفته پس از آن، آتش‌سوزی حوضچه مخابراتی در امیرآباد تهران باعث اختلال گسترده‌تری شد. رادار نت‌بلاکس در آن روز افت دسترسی و اختلال ۲۱ درصدی در این‌ترنت کشور را گزارش کرد. بعد از آن، زارع‌پور گفت مخابرات باید خسارت ناشی از این اتفاقات را جبران کنند اما با آخر تابستان، چنان دوره دشوار و متغیری در این‌ترنت کشور آغاز شد که فکر گرفتن خسارت چند ساعته اختلال این‌ترنت از ذهن همه دور شد.
آغاز ماراثن
زارع‌پور ۳۰ شهریور، در اوج الت‌هابات سیاسی–اجتماعی، در مورد احتمال محدودیت در این‌ترنت طی روز‌های آتی به خبرنگاران گفت به خاطر مسائل امنیتی و برخی گفت‌وگو‌هایی که این روز‌ها در کشور وجود دارد، امکان‌پذیر است بعضی اوقات محدودیت‌هایی توسط دستگاه‌های امنیتی تصمیم‌گیری و اعمال شود. هرچند اندکی سپس این حرفهای وزیر ارتباطات تکذیب شد، موجی از نگرانی راجع به تکرار احتمال قطعی این‌ترنت در آبان ۹۸ شکل گرفت.
فقط چند ساعت برای به راه افتادن قطار یا احتمالا بهتر است بگوییم بولدوزر فیل‌ترینگ کافی بود. اینستاگرام و واتس‌اپ هر دو در همان روز فیل‌تر شدند. همه فقط می‌گفتند قضیه امنیتی است و دستور فیل‌ترینگ از سوی شورای عالی امنیت ملی آمده است.
لینکدین، اپ‌استور و گوگل‌پلی یکی بعد از دیگری فیل‌تر شدند، حتی پیام‌رسان وایبر که سال‌ها بود از سبد کاربران ایرانی حذف شده بود هم از فیل‌ترینگ در امان نماند. سپس نوبت به بازی کلش‌آف‌کلنز رسید، حتی گوگل مپ هم مدتی از دسترس کاربران خارج شد.
علاوه بر این، اختلال در این‌ترنت هم بی‌سابقه بود؛ هر روز در ساعت معینی، حدود ۵ عصر، این‌ترنت بین‌المللی به‌کلی قطع می‌شد. این قطعی با سخت‌گیری بیش‌تری روی این‌ترنت موبایل اعمال می‌شد. در این شرایط بود که از وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات توقع می‌رفت جوابی به مردم بدهد.
۲۷ مهرماه، رئیس کمیسیون اقتصاد نوآوری اتاق تهران، خسارت قطعی این‌ترنت را ۸۰ هزار میلیارد تومان برآورد کرد که ۳۵ هزار میلیارد تومان آن مربوط به اقتصاد دیجیتال و ۴۵ هزار میلیارد متعلق به کسب‌وکار‌های دیگر حوزه‌ها بود.
زارع‌پور مسئول مستقیم این قطعی‌ها نبوده است و صادقانه حقیقت را گفت. با وجود این، افکار عمومی از وزیر ارتباطات انتظار داشت دلواپس حالت این‌ترنت باشد. اما او به جای رویکردی همدلانه مدام تکرار می‌کرد مسئولیتی ندارد و حتی یک بار با لحنی سرزنش‌گونه به کسب‌وکار‌های اینستاگرامی گفت من فکر می‌کنم کسب‌وکار‌ها روی پلتفرمی که پایبند به قانون جمهوری اسلامی ایران نیست، سرمایه‌گذاری نکنند. هزینه خساراتی که به مردم در فضای مجازی وارد شده مستقیما متوجه افرادی است که آشوب‌ها را به وجود آورده‌اند.
مهرماه همان سال و در موقعیتی که مردم و کسب‌وکار‌های اینستاگرامی دلواپس فیل‌ترینگ دائمی پلتفرم محل کارشان بودند، زارع‌پور به جای اینکه بگوید تلاشش را برای احقاق خواسته مردم می‌کند، گفت فیل به احتمال زیاد دائمی است.
آن زمان، همانند تعداد بسیاری از مواقع بعد، توضیح می‌داد که فیل‌ترینگ از اختیار دولت خارج است. زارع‌پور گفت وزارت ارتباطات در کمیته فیل‌ترینگ یا همان تعیین مصادیق محتوای مجرمانه فقط یک رأی دارد اما هرگز نگفت آن رأی چیست.
بعد‌ها وزیر ارتباطات دولت سیزدهم گفت در زمان ناارامی‌های ۱۴۰۱، با تلاش زیاد توانسته اعضای شورای عالی امنیت ملی را قانع کند این‌ترنت سراسری و کامل قطع نشود اما هرگز از تلاش برای از بین بردن فیل‌تر اینستاگرام و چانه‌زنی‌های این‌چنینی چیزی نگفت.
به جای آن تبدیل به حمایت‌کننده پیام‌رسان‌های داخلی شد. او هر هفته بین خبرنگاران می‌رفت و آمار‌های به‌روزشده کاربران فعال این پیام‌رسان‌ها را مرور می‌کرد. در حالی‌که نارضایتی عمومی ناشی از فیل‌تر شدن اینستاگرام اوج گرفته بود، زارع‌پور جانشین‌های داخلی را معارفه می‌کرد که بر نارضایتی‌ها دامن می‌زد.
آبان‌ماه ۱۴۰۱، وزارت ارتباطات برای جبران خسارت کسب‌وکار‌های اقتصاد دیجیتال، از آیین‌نامه‌ای رونمایی کرد که تمرکز آن روی پلتفرم‌های اجتماعی داخلی بود. امتیاز‌هایی که در این بسته حمایتی تعریف شده بود، روی کسب‌وکار‌هایی تمرکز داشت که به پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی داخلی مهاجرت کنند. یقینا اهداف این بسته هم مطابق دلخواه طراحان آن محقق نشد.
وزیر ارتباطات دولت سیزدهم، در مقاطع دیگر مقداری پیش رفت و با فیل‌ترینگ گوگل پلی مخالفت کرد و گفت برای از بین بردن فیل‌تر آن در کمیته فیل‌ترینگ خواست داده که یقینا تا امروز بی‌نتیجه بوده است.
مهاجرت به این‌ترنت ثابت با شدت نور!
زارع‌پور از همان روز‌های نوآل وزارتش در جواب به گلایه‌ها در مورد کندی و اختلال این‌ترنت، از لزوم دقت بیش‌تر به این‌ترنت ثابت سخن گفت و بی‌آنکه انگشت تهمت را به‌سوی دولت قبل بگیرد، گفت کندی این‌ترنت به‌علت گسترش نیافتن شبکه در سال‌های تازه است.
زارع‌پور تقسیم بار ترافیک این‌ترنت بین قسمت موبایل و ثابت را مطلوب نمی‌دانست؛ همچنان نیز بر این نظر است. آن زمان او با پافشاری بر این قضیه، پروژه تحقق ۲۰ می‌لیون پوشش فیبر نوری را همراه همکارانش در وزارت ارتباطات طرح‌ریزی کرد.
فیبر نوری از آن زمان به پرچمی تبدیل شد که زارع‌پور و همکارانش در وزارتخانه همچنان آن را به عنوان نسخه قطعی درمان عقب‌ماندگی این‌ترنت ایران بالا نگه داشته‌اند.
پروژه فیبر نوری وزارت ارتباطات می‌خواهد ۲۰ می‌لیون خانوار و کسب‌وکار ایرانی را تحت پوشش فیبر نوری قرار دهد و به قول وزیر، سرعت این‌ترنت را تا چند صد برابر افزایش دهد. در فاصله یک سال تا آخر بازه تعریف‌شده پروژه، ۴۰ درصد اهداف محقق شده است و تا این لحظه بیش‌تر از ۸ می‌لیون خانوار تحت پوشش فیبر نوری می‌باشند.
پوشش به این معناست که کابل‌کشی فیبر نوری تا فاصله ۳۰۰ متری محل سکونت این خانوار‌ها انجام شده است و در صورت خواست، اپراتور موظف است، اتصال آن‌ها به فیبر نوری را فراهم کند.
با این‌حال، استقبال از فیبر نوری در بین خانوار‌هایی که تحت پوشش فیبر نوری قرار گرفته‌اند، امیدوارکننده نبوده. در زمان نگارش این گزارش و بنا بر آمار رسمی وزارت ارتباطات در سامانه، ۳۶۳ هزار مشترک فعال فیبر نوری در کشور وجود دارد که ۲۰۲ هزار عدد از آن‌ها تا قبل از ۱۴۰۰ به فیبر نوری متصل شده‌اند.
استقبال‌نکردن از فیبر نوری را می‌توان یکی از چالش‌های مهم این پروژه دانست، تا جایی‌که وزیر ارتباطات نیز آن را پذیرفت و ابتدای امسال خبر داد برای اتصال ۲ می‌لیون مشترک به فیبر نوری تا آخر سال، برنامه‌ریزی کرده‌اند.
با وجود همه این‌ها، افزایش پوشش را می‌توان با مهم‌ترین دستاورد وزارت ارتباطات دولت سیزدهم دانست. دیجیاتو در گزارش جداگانه و مفصل‌تری، به این پروژه پرداخته است.
روز‌های تاریک با فیبری که خاموش است
فیل‌تر شدن اینستاگرام و واتس‌اپ دوره وزارت زارع‌پور و مهم‌تر از آن این‌ترنت کشور را داخل فاز جدیدی کرد. بعد از اینکه دیگر خیال همه راحت شده بود که خبری از از بین بردن فیل‌تر اینستاگرام نیست، بهره‌گیری از فیل‌ترشکن‌ها به‌شکل انفجاری رشد کرد تا جایی‌که کمیسیون صنایع و معادن مجلس یازدهم خبر داد ۶۴ درصد کاربران از فیل‌ترشکن بهره‌گیری می‌کنند.
در کنار آن، اختلال و نارضایتی کاربران اوج می‌گرفت. انجمن تجارت الک‌ترونیک تهران در دو گزارش به حالت این‌ترنت در کشور پرداخت و داده‌های فنی و نسبتا دقیقی در این عرصه جمع‌آوری کرد. گزارش اول این انجمن تیرماه ۱۴۰۲، ایران را قهرمان این‌ترنت بی‌کیفیت جهان توصیف می‌کرد.
بعد از این گزارش، مسئولان وزارت ارتباطات دست منتقدین را فشردند، حتی جلسه‌ای با نویسندگان گزارش گذاشتند و ویدئوی آن را هم منتشر کردند. دی‌ماه ۱۴۰۲، گزارش بعدی منتشر شد و با وجود اینکه برخی بهبود‌ها در آن ذکر شده بود، حالت این‌ترنت ایران را خطرناک می‌دانست.
بعد از این گزارش، همه مدیران ارشد وزارت ارتباطات در مخالفت با آن سخن گفتند و از کلیدواژه سیاسی برای بی‌اعتبار نشان دادن آن بهره‌گیری کردند. به باور آن‌ها این گزارش چون سیاسی بود، لایق جواب‌دادن نداشت اما داده‌های کاربران به داده‌های این گزارش سیاسی نزدیک‌تر است تا مصاحبه‌های وزیر.
گزارش سوم انجمن تجارت الک‌ترونیک در مورد حالت تهران، آن را همانند قبل توصیف کرد و نوشت اتفاق جدیدی نیفتاده است.
اکنون زارع‌پور وزارت ارتباطات را در شرایطی تحویل دولت بعدی می‌دهد که نارضایتی از حالت این‌ترنت بی‌سابقه است. او در دوره‌های گوناگون که کاربران و کسب‌وکار‌ها ناظر و دلواپس سقوط این‌ترنت بوده‌اند و همچنان هم هستند، ترجیح داد در زمین آن‌ها بازی نکند و مدام تکرار کرد من مسئولش نیستم، اختلال به عمد نداریم و جملاتی همانند این‌ها.
با این‌حال، پروژه مهم وزارت ارتباطات دولت سیزدهم، فیبر نوری، را نمی‌توان نادیده گرفت. اگرچه فیبر‌هایی که زارع‌پور برای کشیدن آن‌ها تلاش کرد، تا این مدت خانه‌های مردم را نورانی نکرده‌اند، تحقق ۴۰ درصد پوشش فیبر نوری طی حدودا ۲ سال، دستاوردی ماندنی برای ارتباطات کشور است.